Bài toán thêm người, bớt người giải bằng "ngày công": nhân số người với số ngày dự định để biết công việc cần bao nhiêu ngày công, trừ đi phần đã làm, rồi chia phần còn lại cho số người mới. Thêm người thì xong sớm hơn, bớt người thì xong muộn hơn; so với số ngày dự định là ra sớm hay muộn bao nhiêu ngày. Điều kiện ngầm: mọi người làm nhanh như nhau.
Ngày công: đơn vị giúp bài toán gọn lại
Ở nông thôn, chữ "công" rất quen: thuê ba công gặt lúa, mỗi công là một người làm một ngày. Đề toán dùng đúng ý đó. Nếu 10 người làm 12 ngày thì xong việc, công việc ấy "nặng" 10 × 12 = 120 ngày công. Dù chia cho 15 người hay 8 người, nó vẫn là 120 ngày công. Đây là đại lượng không đổi của bài toán, và mọi phép tính xoay quanh nó.
| Tình huống | Phép tính | Kết quả |
|---|---|---|
| 10 người làm 12 ngày | 10 × 12 | 120 ngày công |
| 15 người làm cùng việc | 120 : 15 | 8 ngày |
| 8 người làm cùng việc | 120 : 8 | 15 ngày |
| Muốn xong trong 6 ngày | 120 : 6 | cần 20 người |
Số người và số ngày tỉ lệ nghịch với nhau: tích luôn bằng 120. Đề "thêm người" hay "bớt người" chỉ khác nhau ở chỗ thay đổi xảy ra từ đầu hay giữa chừng.
Ví dụ 1: thêm người ngay từ đầu
Đề: Một đội 10 người dự định làm xong con đường bê tông trong xóm trong 12 ngày. Trước khi khởi công, đội được bổ sung thêm 5 người. Hỏi đội làm xong con đường trong bao nhiêu ngày, sớm hơn dự định mấy ngày? (Sức làm mỗi người như nhau.)
Tóm tắt: 10 người: 12 ngày. Thêm 5 người từ đầu: ? ngày.
Bài giải
Nếu chỉ 1 người làm thì phải làm trong số ngày là: 12 × 10 = 120 (ngày)
Số người của đội sau khi bổ sung là: 10 + 5 = 15 (người)
Thời gian 15 người làm xong con đường là: 120 : 15 = 8 (ngày)
Đội làm xong sớm hơn dự định số ngày là: 12 − 8 = 4 (ngày)
Đáp số: 8 ngày; sớm hơn 4 ngày.
Thử lại: 15 × 8 = 120 ngày công, bằng 10 × 12. Đúng.
Lưu ý: thêm 5 người là thêm một nửa số người, nhưng thời gian không giảm một nửa mà còn 8/12 = 2/3. Số người gấp 3/2 lần thì số ngày còn 2/3, đúng nghịch đảo.
Ví dụ 2: thêm người giữa chừng
Đề: Một đội 12 người dự định xây xong nhà văn hoá thôn trong 15 ngày. Làm được 5 ngày thì đội được tăng cường thêm 8 người. Hỏi nhà văn hoá xây xong sớm hơn dự định mấy ngày?
Tóm tắt: 12 người: 15 ngày. Sau 5 ngày, thêm 8 người. Sớm hơn: ? ngày.
Bài giải
Sau 5 ngày, nếu giữ nguyên 12 người thì đội còn phải làm số ngày là: 15 − 5 = 10 (ngày)
Phần việc còn lại, nếu 1 người làm thì mất số ngày là: 10 × 12 = 120 (ngày)
Số người sau khi tăng cường là: 12 + 8 = 20 (người)
20 người làm xong phần việc còn lại trong: 120 : 20 = 6 (ngày)
Thời gian xây xong nhà văn hoá là: 5 + 6 = 11 (ngày)
Xây xong sớm hơn dự định số ngày là: 15 − 11 = 4 (ngày)
Đáp số: 4 ngày.
Thử lại: tổng ngày công thực tế 12 × 5 + 20 × 6 = 60 + 120 = 180, bằng 12 × 15 = 180 ngày công dự định. Đúng.
Chỗ hay sai: tính 12 × 15 = 180 ngày công rồi chia cho 20 người, ra 9 ngày. Cách đó quên rằng 5 ngày đầu chỉ có 12 người. Phải tách phần đã làm ra trước.
Ví dụ 3: bớt người giữa chừng
Đề: Một đội 18 người dự định lợp xong mái ngói cho dãy nhà kho trong 20 ngày. Làm được 8 ngày thì 6 người được điều đi làm việc khác. Hỏi đội lợp xong mái muộn hơn dự định mấy ngày?
Bài giải
Sau 8 ngày, theo dự định đội còn phải làm: 20 − 8 = 12 (ngày)
Phần việc còn lại, nếu 1 người làm thì mất: 12 × 18 = 216 (ngày)
Số người còn lại của đội là: 18 − 6 = 12 (người)
12 người làm xong phần việc còn lại trong: 216 : 12 = 18 (ngày)
Thời gian thực tế lợp xong mái là: 8 + 18 = 26 (ngày)
Xong muộn hơn dự định số ngày là: 26 − 20 = 6 (ngày)
Đáp số: 6 ngày.
Thử lại: 18 × 8 + 12 × 18 = 144 + 216 = 360 ngày công, bằng 18 × 20 = 360. Đúng.
Ví dụ 4: muốn xong sớm thì cần thêm bao nhiêu người
Đề: Một đội 15 người dự định làm xong công trình kè bờ ao trong 16 ngày. Sau 4 ngày, chủ nhà muốn công trình xong sớm hơn dự định 3 ngày. Hỏi đội phải thêm bao nhiêu người?
Bài giải
Sau 4 ngày, theo dự định đội còn phải làm: 16 − 4 = 12 (ngày)
Phần việc còn lại, nếu 1 người làm thì mất: 12 × 15 = 180 (ngày)
Để xong sớm 3 ngày, phần việc còn lại phải làm trong: 12 − 3 = 9 (ngày)
Số người cần để làm trong 9 ngày là: 180 : 9 = 20 (người)
Số người phải thêm là: 20 − 15 = 5 (người)
Đáp số: 5 người.
Thử lại: 15 × 4 + 20 × 9 = 60 + 180 = 240 = 15 × 16 ngày công; tổng thời gian 4 + 9 = 13 ngày, sớm 3 ngày so với 16. Đúng.
Cách đọc đề để không tách nhầm giai đoạn
- "Dự định" cho biết công việc nặng bao nhiêu ngày công. Luôn tính con số này trước.
- "Làm được n ngày thì…" báo có hai giai đoạn. Giai đoạn đầu dùng số người cũ.
- "Sớm hơn / muộn hơn dự định" hỏi hiệu giữa tổng thời gian thực tế và thời gian dự định, không phải thời gian giai đoạn sau.
- Nếu đề không nói "như nhau", vẫn hiểu ngầm mọi người cùng sức. Đề nào cho người mới làm chậm hơn (ví dụ thợ học việc làm bằng nửa thợ chính) thì phải quy đổi: 2 thợ học việc tính như 1 thợ chính.
Góc nhìn hôm nay: đời thật không hoàn toàn như đề
Trong đề toán, thêm người là xong sớm theo đúng tỉ lệ. Ngoài đời thì không hẳn: người mới đến cần thời gian làm quen, đông người quá lại vướng nhau trên một mặt bằng chật, có những khâu như chờ bê tông khô không rút ngắn được bằng thêm người. Kể cho con điều này không làm bài toán kém giá trị; nó giúp con hiểu đề toán là mô hình đơn giản, và biết hỏi "điều kiện của đề là gì".
- Cho con giải thử hai cách cho ví dụ 2: cách đúng (tách giai đoạn) và cách sai (chia thẳng 180 cho 20). Để con tự thử lại bằng tổng ngày công và tự thấy cách nào khớp.
- Với lớp 5, thử cho con tự ra một đề "thêm người" từ việc nhà: dọn nhà đón Tết, gói bánh chưng, nhổ cỏ vườn. Tự ra đề là cách hiểu bài sâu nhất.
Bài tự luyện
- 8 người dự định làm xong một việc trong 9 ngày. Nếu thêm 4 người ngay từ đầu thì xong trong mấy ngày, sớm hơn mấy ngày? Đáp số: 6 ngày; sớm hơn 3 ngày.
- Một đội 20 người dự định làm xong một công trình trong 10 ngày. Làm được 4 ngày thì 5 người nghỉ. Công trình xong muộn hơn dự định mấy ngày? Đáp số: 2 ngày.
- 10 người dự định làm xong một việc trong 14 ngày. Sau 2 ngày, muốn xong sớm hơn dự định 2 ngày thì phải thêm mấy người? Đáp số: 2 người.
Câu hỏi thường gặp
Ngày công là gì trong bài toán?
Ngày công là lượng việc một người làm trong một ngày. Lấy số người nhân số ngày là ra công việc cần bao nhiêu ngày công; con số này không đổi dù thay đổi số người.
Thêm người giữa chừng thì tính thế nào?
Tính số ngày còn lại theo dự định, nhân với số người cũ để ra ngày công còn lại. Chia ngày công còn lại cho số người mới để ra thời gian giai đoạn sau, rồi cộng với số ngày đã làm.
Vì sao không lấy tổng ngày công chia thẳng cho số người mới?
Vì trong giai đoạn đầu, đội chỉ có số người cũ. Chia thẳng là coi như số người mới có mặt từ ngày đầu tiên, nên ra kết quả sớm hơn thực tế.
Bài toán thêm người, bớt người là tỉ lệ thuận hay nghịch?
Với cùng một công việc, số người và số ngày tỉ lệ nghịch: số người gấp lên bao nhiêu lần thì số ngày giảm đi bấy nhiêu lần, với điều kiện mọi người làm nhanh như nhau.
Thử lại bài toán thêm người thế nào?
Cộng ngày công của từng giai đoạn (số người nhân số ngày của giai đoạn đó). Tổng phải bằng ngày công dự định ban đầu.