Bảng cửu chương (bảng nhân) đã có từ hơn hai nghìn năm trước: bảng nhân hệ thập phân cổ nhất được biết là trên thẻ tre thời Chiến Quốc ở Trung Hoa, khoảng năm 305 trước Công nguyên; người Babylon còn dùng bảng nhân hệ đếm 60 từ sớm hơn nữa. Học bảng nhân không cần học vẹt cả 81 phép tính: nhờ tính chất đổi chỗ và vài cách suy ra từ phép đã biết, số "phép phải nhớ" thực sự còn ít hơn một nửa.
Lịch sử ngắn của bảng nhân
Babylon: bảng nhân trên đất sét
Người Lưỡng Hà cổ đếm theo hệ 60. Các nhà khảo cổ đã tìm thấy nhiều bảng đất sét khắc chữ hình nêm, trên đó ghi bảng nhân của các số khác nhau, cùng bảng nghịch đảo dùng để làm phép chia. Nhiều bảng là bài tập của học trò trường thư lại. Các bảng này có trước bảng cửu chương Trung Hoa cả nghìn năm, nhưng dùng hệ đếm khác.
Trung Hoa: "cửu cửu" đọc ngược từ 9 × 9
Ở Trung Hoa, bảng nhân được gọi là "cửu cửu" vì xưa đọc bắt đầu từ "chín chín tám mươi mốt" rồi đi xuống. Năm 2008, Đại học Thanh Hoa (Bắc Kinh) nhận được một lô thẻ tre thời Chiến Quốc; khi chỉnh lý, các nhà nghiên cứu nhận ra một bộ thẻ tạo thành bảng nhân hệ thập phân, có niên đại khoảng năm 305 trước Công nguyên. Kết quả được công bố rộng rãi năm 2014 và được coi là bảng nhân thập phân cổ nhất từng biết. Thẻ gỗ thời Tần tìm thấy ở Lý Da (Hồ Nam) cũng có bảng cửu cửu.
Châu Âu: "bảng Pythagoras"
Ở châu Âu, bảng nhân dạng ô vuông, hàng là thừa số thứ nhất, cột là thừa số thứ hai, thường được gọi là "bảng Pythagoras". Không có bằng chứng Pythagoras làm ra bảng này; tên gọi là truyền thống về sau.
Tên gọi tiếng Việt
Tiếng Việt gọi là "bảng cửu chương". Chữ "cửu" là chín, vì bảng thường học đến 9; nguồn gốc chính xác của chữ "chương" trong tên gọi chưa rõ ràng. Không nên nhầm với sách Cửu chương toán thuật, một cuốn sách toán cổ chín chương không liên quan trực tiếp đến bảng nhân.
Thật ra phải nhớ bao nhiêu phép nhân
Bảng từ 1 × 1 đến 10 × 10 có 100 ô. Nhưng nhìn kỹ:
- Nhân với 1 và nhân với 10 là hiểu ngay, không cần nhớ: 7 × 1 = 7, 7 × 10 = 70.
- Bỏ các phép đó đi, còn bảng 2 đến 9: 8 × 8 = 64 ô.
- Tính chất đổi chỗ: 3 × 8 = 8 × 3. Mỗi cặp chỉ cần nhớ một lần. Trong 64 ô có 8 ô bình phương (2 × 2, 3 × 3, …, 9 × 9) và 56 ô còn lại ghép thành 28 cặp. Số phép khác nhau là 8 + 28 = 36.
- Trong 36 phép đó, nhân 2 là gấp đôi, nhân 5 là nửa của nhân 10, nhân 9 là nhân 10 rồi bớt đi một lần. Những phép này suy ra được.
Con số còn lại thực sự cần "thuộc" chỉ khoảng hơn hai chục phép, phần lớn nằm ở bảng 6, 7, 8. Biết điều này giúp trẻ bớt sợ: bảng cửu chương không phải là núi.
Học bảng nhân không cần học vẹt
| Bảng | Cách suy ra | Ví dụ |
|---|---|---|
| × 2 | Gấp đôi | 2 × 7 = 7 + 7 = 14 |
| × 4 | Gấp đôi hai lần | 4 × 7: 7 → 14 → 28 |
| × 5 | Nửa của nhân 10 | 5 × 8 = 80 : 2 = 40 |
| × 3 | Gấp đôi rồi thêm một lần | 3 × 7 = 14 + 7 = 21 |
| × 6 | Nhân 5 rồi thêm một lần | 6 × 7 = 35 + 7 = 42 |
| × 9 | Nhân 10 rồi bớt một lần | 9 × 7 = 70 – 7 = 63 |
| × 8 | Gấp đôi ba lần, hoặc nhân 10 bớt hai lần | 8 × 7 = 70 – 14 = 56 |
Mỗi cách suy ra là một lần dùng tính chất phân phối của phép nhân (6 × 7 = 5 × 7 + 1 × 7), một ý tưởng mà trẻ sẽ gặp lại ở THCS. Trẻ hiểu cách suy ra sẽ tự kiểm được khi nhớ nhầm. Việc thuộc lòng vẫn cần, nhưng nên đến sau, như kết quả của nhiều lần dùng, không phải điểm bắt đầu.
Ba thói quen giúp nhớ lâu: đếm thêm bằng đồ vật thật (que tính, hạt đậu xếp thành hàng); ôn ngắn mỗi ngày vài phút thay vì một buổi dài; dùng bảng nhân trong việc thật (mua đồ, xếp ghế, đếm bánh).
Ví dụ giải đầy đủ: bài toán dùng bảng nhân
Ví dụ 1: xếp người lên ghe
Đề. Đoàn khách đi chợ nổi thuê 7 chiếc ghe, mỗi ghe chở 6 người. Hỏi đoàn có bao nhiêu người?
Bài giải
Đoàn khách có số người là:
6 × 7 = 42 (người)
Đáp số: 42 người.
Thử lại bằng cách suy ra: 5 × 7 = 35, thêm một lần 7 là 42. Hoặc đếm thêm: 6, 12, 18, 24, 30, 36, 42.
Ví dụ 2: đổi chỗ thừa số cho dễ tính
Đề. Mẹ mua 9 bó rau, mỗi bó 4.000 đồng. Hỏi mẹ phải trả bao nhiêu tiền?
Bài giải
Số tiền mẹ phải trả là:
4.000 × 9 = 36.000 (đồng)
Đáp số: 36.000 đồng.
Nếu con chưa nhớ bảng 4, cho con nhìn ngược lại: 9 × 4 = 36 (bảng 9: 40 – 4 = 36). Tính chất đổi chỗ không chỉ là định nghĩa trong sách, mà là công cụ thật để tính.
Ví dụ 3: bài hai bước có tiền thối lại
Đề. Lan mua 8 quyển vở, mỗi quyển 6.000 đồng. Lan đưa cô bán hàng tờ 50.000 đồng. Hỏi cô bán hàng thối lại bao nhiêu tiền?
Bài giải
Số tiền mua vở là:
6.000 × 8 = 48.000 (đồng)
Số tiền cô bán hàng thối lại là:
50.000 – 48.000 = 2.000 (đồng)
Đáp số: 2.000 đồng.
Thử lại: 48.000 + 2.000 = 50.000.
Ví dụ 4: bảng nhân trong bài "gấp lên"
Đề. Hàng mạ thứ nhất có 8 khóm. Hàng mạ thứ hai có số khóm gấp 7 lần hàng thứ nhất. Hỏi cả hai hàng có bao nhiêu khóm mạ?
Bài giải
Hàng thứ hai có số khóm mạ là:
8 × 7 = 56 (khóm)
Cả hai hàng có số khóm mạ là:
8 + 56 = 64 (khóm)
Đáp số: 64 khóm mạ.
Cách tính nhanh: cả hai hàng bằng 1 + 7 = 8 lần hàng thứ nhất, tức là 8 × 8 = 64. Hai cách cùng kết quả là phép thử lại tốt.
Góc nhìn hôm nay
Bảng cửu chương là một trong những công cụ sống lâu nhất của loài người: từ thẻ tre Chiến Quốc, bảng đất sét Babylon đến tờ bìa sau vở học sinh. Điều đáng học từ lịch sử là bảng nhân luôn đi cùng việc dùng thật: thư lại Babylon tính lương thực, quan lại Trung Hoa tính thuế. Trẻ học bảng nhân hiệu quả nhất cũng là khi dùng nó cho việc có nghĩa.
Muốn xem tận mắt, các bảo tàng lớn có bộ sưu tập bảng đất sét Lưỡng Hà, nhiều bảo tàng đưa ảnh lên mạng. Về thẻ tre Thanh Hoa, có thể tìm các bài giới thiệu và ảnh chụp do Đại học Thanh Hoa công bố.
Bài tự luyện
- Dùng cách "nhân 10 rồi bớt một lần", tính 9 × 8. Đáp số: 80 – 8 = 72.
- Có 6 rổ trứng, mỗi rổ 8 quả. Bán đi 15 quả. Còn lại bao nhiêu quả? Đáp số: 33 quả.
- Trong bảng từ 2 × 2 đến 9 × 9, nếu coi 3 × 8 và 8 × 3 là một phép, có bao nhiêu phép khác nhau? Đáp số: 36 phép.
- Một xe đò chở 7 hàng ghế, mỗi hàng 4 người, cộng tài xế. Trên xe có bao nhiêu người khi đầy chỗ? Đáp số: 29 người.
Câu hỏi thường gặp
Bảng cửu chương có từ bao giờ?
Bảng nhân hệ thập phân cổ nhất được biết là trên thẻ tre Thanh Hoa thời Chiến Quốc, khoảng năm 305 trước Công nguyên. Người Babylon còn dùng bảng nhân theo hệ đếm 60 từ sớm hơn nhiều.
Vì sao người Trung Hoa gọi bảng nhân là cửu cửu?
Vì xưa bảng được đọc bắt đầu từ "chín chín tám mươi mốt" rồi đi xuống các số nhỏ hơn. Tên gọi giữ lại cách đọc đó dù thứ tự học về sau đã đổi.
Học thuộc bảng cửu chương nhanh bằng cách nào?
Hiểu cách suy ra trước khi thuộc: nhân 2 là gấp đôi, nhân 5 là nửa của nhân 10, nhân 9 là nhân 10 bớt một lần, và dùng tính chất đổi chỗ để giảm số phép phải nhớ. Ôn ngắn mỗi ngày và dùng bảng nhân vào việc thật giúp nhớ lâu hơn học vẹt.
Bảng cửu chương thực sự có bao nhiêu phép cần nhớ?
Bảng từ 2 đến 9 có 64 ô, nhưng nhờ tính chất đổi chỗ chỉ còn 36 phép khác nhau. Nhiều phép trong đó suy ra được từ phép dễ hơn, nên phần thực sự phải thuộc ít hơn nhiều.
Bảng Pythagoras là gì?
Là tên gọi ở châu Âu cho bảng nhân dạng ô vuông, hàng và cột là hai thừa số. Không có bằng chứng Pythagoras làm ra bảng này; tên gọi chỉ là truyền thống.