Suy TínhWiki
Tìm
Toán đố cổ & lịch sử phép tính

Chữ số Hindu – Ả Rập và số 0 đến châu Âu như thế nào

Số 0 và mười chữ số ra đời ở Ấn Độ: Brahmagupta năm 628, al-Khwarizmi khoảng 825, Codex Vigilanus 976, Liber Abaci 1202, rồi mất vài thế kỷ mới thay chữ số La Mã.

Chữ số Hindu – Ả Rập và số 0 đến châu Âu như thế nào

Mười chữ số 0 – 9 ta dùng hôm nay ra đời ở Ấn Độ, được các học giả vùng Hồi giáo tiếp nhận và truyền đi, rồi vào châu Âu qua Tây Ban Nha và Ý. Mốc quan trọng: Brahmagupta nêu quy tắc tính với số 0 năm 628; al-Khwarizmi viết sách về cách tính kiểu Ấn Độ vào khoảng năm 825; bản chép tay châu Âu đầu tiên có chữ số này là năm 976 ở Tây Ban Nha; Leonardo ở Pisa phổ biến chúng trong Liber Abaci năm 1202. Phải mất thêm vài thế kỷ, chữ số mới thay hẳn chữ số La Mã trong sổ sách.

Vì sao số 0 và hệ ghi theo hàng là phát minh lớn

Có hai ý tưởng khác nhau cần tách ra:

  • Ghi số theo hàng: giá trị của chữ số phụ thuộc vào vị trí. Trong 333, ba chữ số 3 mang ba giá trị 300, 30 và 3.
  • Số 0: vừa là chữ số giữ chỗ cho hàng trống (205 khác 25), vừa là một con số thật để cộng trừ nhân chia.

Người Babylon đã ghi số theo hàng trong hệ 60 và về sau có dấu giữ chỗ cho hàng trống. Người Maya ở châu Mỹ cũng có ký hiệu số không trong lịch của họ. Người Trung Hoa tính bằng que, để trống ô khi hàng đó không có giá trị. Nhưng kết hợp đầy đủ cả hai ý tưởng trong hệ thập phân, có số 0 vừa giữ chỗ vừa là số, là thành tựu của các nhà toán học Ấn Độ.

Dòng thời gian

Thời điểmSự kiệnMức độ chắc chắn
Thế kỷ 3 – 4 (?)Bản thảo Bakhshali (Ấn Độ) có dấu chấm làm số 0; kết quả định tuổi bằng carbon công bố năm 2017 cho thấy một số tờ rất cổCòn tranh luận, vì các tờ có tuổi khác nhau
628Brahmagupta viết Brahmasphutasiddhanta, nêu quy tắc cộng, trừ, nhân với số 0 và số âmSử liệu
Khoảng 825Al-Khwarizmi ở Baghdad viết sách về cách tính bằng chữ số Ấn Độ; bản gốc tiếng Ả Rập thất lạc, còn bản dịch La-tinhSử liệu
876Văn khắc ở đền tại Gwalior (Ấn Độ) có số 0 trong con số 270Sử liệu (hiện vật còn)
976Codex Vigilanus chép ở Tây Ban Nha, có chín chữ số 1 – 9 (chưa có số 0)Sử liệu (bản chép tay còn)
Cuối thế kỷ 10Gerbert d'Aurillac (sau là Giáo hoàng Sylvester II) dùng các ký hiệu số trên bàn tínhSử liệu
1202Leonardo ở Pisa viết Liber Abaci, dạy cách tính bằng mười chữ sốSử liệu
1299Phường hội đổi tiền ở Florence cấm dùng chữ số mới trong sổ sách, vì dễ sửa (0 thành 6 hay 9)Sử liệu
Thế kỷ 15 – 16Nghề in phổ biến sách số học; chữ số Ấn Độ – Ả Rập dần thắng thếSử liệu

Tên "thuật toán" (algorithm) trong các thứ tiếng châu Âu bắt nguồn từ tên al-Khwarizmi, qua bản dịch La-tinh mở đầu bằng "Dixit Algorizmi" (Algorizmi nói rằng). Còn chữ "zero" đi qua tiếng Ả Rập "sifr" (trống không), tiếng La-tinh và tiếng Ý.

Ví dụ giải đầy đủ

Ví dụ 1: cộng bằng chữ số La Mã và bằng chữ số mới

Đề. Một thương nhân thời trung đại ghi hai khoản hàng là XXVII và XLVIII. Tính tổng, viết kết quả bằng cả hai lối chữ số.

Bài giải

Đổi sang chữ số hôm nay: XXVII = 10 + 10 + 5 + 1 + 1 = 27. XLVIII = (50 – 10) + 5 + 1 + 1 + 1 = 48.

Tổng hai khoản là:

27 + 48 = 75

Viết 75 bằng chữ số La Mã: 75 = 50 + 10 + 10 + 5, tức là LXXV.

Đáp số: 75 (LXXV).

Với chữ số La Mã, không có cách "đặt tính thẳng hàng" rồi cộng từ phải sang trái như ta làm. Người xưa thường tính trên bàn tính hoặc bằng thẻ, rồi mới ghi kết quả bằng chữ số La Mã. Hệ ghi theo hàng cho phép tính ngay trên giấy, đó là lợi thế lớn nhất khiến nó thắng thế.

Ví dụ 2: giá trị của chữ số theo hàng

Đề. Trong số 30.303, mỗi chữ số 3 có giá trị bao nhiêu? Tính tổng các giá trị đó.

Bài giải

Chữ số 3 ở hàng chục nghìn có giá trị 30.000.

Chữ số 3 ở hàng trăm có giá trị 300.

Chữ số 3 ở hàng đơn vị có giá trị 3.

Tổng các giá trị:

30.000 + 300 + 3 = 30.303

Đáp số: 30.000; 300; 3. Tổng bằng chính số 30.303.

Hai chữ số 0 không mang giá trị nhưng giữ chỗ cho hàng nghìn và hàng chục. Bỏ chúng đi, số 30.303 thành 333, khác hẳn. Đây là lý do số 0 "trống không" mà lại không thể thiếu.

Ví dụ 3: lập số từ các chữ số có số 0

Đề. Từ bốn chữ số 0, 2, 5, 7 lập được bao nhiêu số có bốn chữ số khác nhau?

Bài giải

Chữ số hàng nghìn phải khác 0 (nếu là 0 thì số chỉ còn ba chữ số), nên có 3 cách chọn: 2, 5 hoặc 7.

Chữ số hàng trăm chọn từ 3 chữ số còn lại (kể cả 0): 3 cách.

Chữ số hàng chục chọn từ 2 chữ số còn lại: 2 cách.

Chữ số hàng đơn vị là chữ số cuối cùng: 1 cách.

Số các số lập được là:

3 × 3 × 2 × 1 = 18 (số)

Đáp số: 18 số.

Thử lại: nếu không có điều kiện hàng nghìn khác 0, có 4 × 3 × 2 × 1 = 24 cách xếp; trong đó có 3 × 2 × 1 = 6 cách xếp bắt đầu bằng 0; 24 – 6 = 18.

Điều kiện "chữ số đầu khác 0" chỉ xuất hiện trong hệ ghi theo hàng có số 0. Với chữ số La Mã, câu hỏi này không có nghĩa.

Ví dụ 4: vì sao Florence sợ số 0

Đề. Trong sổ sách viết tay, một kẻ gian thêm một nét biến chữ số 0 ở hàng chục của khoản nợ 305 đồng thành chữ số 6. Khoản nợ tăng thêm bao nhiêu?

Bài giải

Khoản nợ sau khi bị sửa là 365 đồng.

Khoản nợ tăng thêm:

365 – 305 = 60 (đồng)

Đáp số: tăng 60 đồng.

Đề là minh hoạ, nhưng nỗi lo là có thật: lệnh cấm năm 1299 ở Florence được giải thích bằng chuyện chữ số mới dễ bị sửa. Đó cũng là lý do đến nay séc ngân hàng vẫn yêu cầu viết số tiền bằng chữ bên cạnh bằng số.

Có phải "chữ số Ả Rập" không?

Người châu Âu gọi là chữ số Ả Rập vì họ học được từ sách của học giả vùng Hồi giáo. Còn các học giả đó, như al-Khwarizmi, gọi chúng là chữ số Ấn Độ. Tên đầy đủ, công bằng nhất là chữ số Ấn Độ – Ả Rập. Hình dạng chữ số cũng đổi qua từng vùng: chữ số dùng ở các nước Ả Rập phía đông ngày nay trông khác hẳn chữ số ta dùng, dù cùng một gốc.

Việt Nam xưa dùng chữ Hán để ghi số, kể cả trên sổ sách, văn bia, địa bạ. Chữ số Ấn Độ – Ả Rập dần phổ biến ở nước ta cùng với chữ quốc ngữ và trường học kiểu mới từ cuối thế kỷ 19 – đầu thế kỷ 20.

Góc nhìn hôm nay

Với học sinh, câu chuyện số 0 là cách hay để hiểu giá trị theo hàng, phần nền của mọi phép tính viết. Cho con viết thử một phép cộng bằng chữ số La Mã, con sẽ hiểu ngay vì sao người châu Âu xưa chịu đổi. Còn nếu muốn tìm hiểu tận nơi, văn khắc Gwalior hiện vẫn còn trên tường một ngôi đền nhỏ ở pháo đài Gwalior; bản thảo Bakhshali được lưu giữ ở Thư viện Bodleian, Đại học Oxford.

Bài tự luyện

  1. Viết số 1.888 bằng chữ số La Mã. Đáp số: MDCCCLXXXVIII.
  2. Chữ số 0 trong số 4.073 giữ chỗ cho hàng nào? Nếu bỏ nó đi, số mới kém số cũ bao nhiêu? Đáp số: hàng trăm; số mới là 473, kém 3.600.
  3. Từ các chữ số 0, 1, 3 lập được bao nhiêu số có ba chữ số khác nhau? Đáp số: 4 số (103, 130, 301, 310).
  4. Đổi CXLIV sang chữ số hôm nay. Đáp số: 144.

Câu hỏi thường gặp

Số 0 do ai phát minh?

Không có một người phát minh. Hệ thập phân có số 0 vừa giữ chỗ vừa là con số hình thành ở Ấn Độ; năm 628, Brahmagupta là người đầu tiên được biết nêu quy tắc tính toán với số 0. Người Babylon và người Maya cũng có ký hiệu giữ chỗ riêng trong hệ đếm của họ.

Chữ số Ả Rập có phải do người Ả Rập làm ra không?

Chữ số này có gốc Ấn Độ; các học giả vùng Hồi giáo tiếp nhận rồi truyền sang châu Âu, nên người châu Âu gọi là chữ số Ả Rập. Tên gọi chính xác hơn là chữ số Ấn Độ – Ả Rập.

Chữ số Ấn Độ – Ả Rập đến châu Âu khi nào?

Bản chép tay châu Âu đầu tiên có các chữ số này là Codex Vigilanus năm 976 ở Tây Ban Nha. Chúng được phổ biến rộng nhờ Liber Abaci của Leonardo ở Pisa năm 1202, và thay hẳn chữ số La Mã trong sổ sách vào khoảng thế kỷ 15 – 16.

Vì sao Florence từng cấm chữ số mới?

Năm 1299, phường hội đổi tiền Florence cấm dùng chữ số mới trong sổ sách, lý do thường được nêu là chúng dễ bị sửa, như thêm nét biến 0 thành 6 hay 9. Chữ số La Mã hoặc viết bằng chữ khó tẩy sửa hơn.

Từ thuật toán có liên quan gì đến al-Khwarizmi?

Có. Bản dịch La-tinh cuốn sách của al-Khwarizmi về cách tính kiểu Ấn Độ mở đầu bằng tên ông viết theo lối La-tinh là Algorizmi. Từ tên đó sinh ra từ algorithm, nghĩa là thuật toán.

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính

Bài viết liên quan

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store