Muốn biết đánh số trang một cuốn sách cần bao nhiêu chữ số, hãy chia các trang theo số chữ số của số trang: trang 1 đến 9 mỗi trang dùng 1 chữ số (9 chữ số), trang 10 đến 99 mỗi trang dùng 2 chữ số (180 chữ số), trang 100 đến 999 mỗi trang dùng 3 chữ số. Ví dụ sách 150 trang cần 9 + 180 + 51 × 3 = 342 chữ số. Bài ngược (biết số chữ số, tìm số trang) giải bằng cách trừ dần từng nhóm.
Bảng nền: mỗi nhóm trang tốn bao nhiêu chữ số
Mọi bài đánh số trang đều dựa trên một bảng nhỏ. Học sinh nên tự lập bảng này một lần, khi đó công thức sẽ không còn là thứ phải học thuộc.
| Nhóm trang | Số trang trong nhóm | Chữ số mỗi trang | Chữ số cả nhóm | Cộng dồn từ trang 1 |
|---|---|---|---|---|
| 1 – 9 | 9 | 1 | 9 | 9 |
| 10 – 99 | 90 | 2 | 180 | 189 |
| 100 – 999 | 900 | 3 | 2.700 | 2.889 |
Hai con số đáng nhớ nhất là 9 và 189: đánh đến trang 9 hết 9 chữ số, đánh đến trang 99 hết 189 chữ số. Sách dày dưới 1.000 trang thì chỉ cần thêm phần trang có ba chữ số.
Số trang trong một nhóm tính theo công thức dãy cách đều: (trang cuối – trang đầu) + 1. Từ 10 đến 99 có 99 – 10 + 1 = 90 trang chứ không phải 89. Đây là chỗ hay sai nhất.
Ví dụ giải đầy đủ
Ví dụ 1: biết số trang, tìm số chữ số
Đề. Một cuốn truyện cổ tích dày 150 trang. Hỏi để đánh số trang cuốn truyện cần dùng bao nhiêu chữ số?
Bài giải
Từ trang 1 đến trang 9 có 9 trang, mỗi trang 1 chữ số, cần:
9 × 1 = 9 (chữ số)
Từ trang 10 đến trang 99 có số trang là: 99 – 10 + 1 = 90 (trang). Cần:
90 × 2 = 180 (chữ số)
Từ trang 100 đến trang 150 có số trang là: 150 – 100 + 1 = 51 (trang). Cần:
51 × 3 = 153 (chữ số)
Cả cuốn truyện cần số chữ số là:
9 + 180 + 153 = 342 (chữ số)
Đáp số: 342 chữ số.
Thử lại: 9 + 90 + 51 = 150 trang, khớp với đề.
Ví dụ 2: biết số chữ số, tìm số trang
Đề. Người ta dùng tất cả 1.392 chữ số để đánh số trang một quyển sổ. Hỏi quyển sổ có bao nhiêu trang?
Bài giải
Đánh từ trang 1 đến trang 99 cần 9 + 180 = 189 chữ số. Vì 1.392 lớn hơn 189 nên quyển sổ có trang ba chữ số.
Số chữ số dùng cho các trang có ba chữ số là:
1.392 – 189 = 1.203 (chữ số)
Số trang có ba chữ số là:
1.203 : 3 = 401 (trang)
Các trang này bắt đầu từ trang 100, nên trang cuối cùng là:
99 + 401 = 500
Đáp số: 500 trang.
Thử lại: từ 100 đến 500 có 401 trang; 189 + 401 × 3 = 189 + 1.203 = 1.392. Đúng.
Lưu ý: nếu phép chia ở bước giữa không chia hết, đề sai hoặc bạn đã trừ nhầm. Không có cuốn sách nào dùng "nửa trang".
Ví dụ 3: đếm một chữ số cụ thể
Đề. Bạn An viết các số từ 1 đến 100. Hỏi An viết bao nhiêu lần chữ số 1?
Bài giải
Đếm riêng từng hàng cho khỏi sót.
Chữ số 1 ở hàng đơn vị xuất hiện ở các số 1, 11, 21, …, 91. Từ 1 đến 91, cứ 10 đơn vị có một số, nên có:
(91 – 1) : 10 + 1 = 10 (lần)
Chữ số 1 ở hàng chục xuất hiện ở các số từ 10 đến 19:
19 – 10 + 1 = 10 (lần)
Chữ số 1 ở hàng trăm chỉ có ở số 100: 1 lần.
Tổng số lần viết chữ số 1 là:
10 + 10 + 1 = 21 (lần)
Đáp số: 21 lần.
Số 11 được đếm hai lần, một lần ở hàng đơn vị và một lần ở hàng chục. Đúng như vậy, vì số 11 có hai chữ số 1.
Ví dụ 4: chữ số thứ bao nhiêu là chữ số gì
Đề. Viết liền các số tự nhiên bắt đầu từ 1: 123456789101112… Hỏi chữ số thứ 2.026 là chữ số nào?
Bài giải
Các số từ 1 đến 99 dùng 189 chữ số. Còn lại:
2.026 – 189 = 1.837 (chữ số) thuộc các số có ba chữ số.
Ta có 1.837 : 3 = 612 (dư 1).
Như vậy viết hết 612 số ba chữ số đầu tiên (từ 100 đến 100 + 612 – 1 = 711), rồi viết thêm 1 chữ số nữa. Chữ số đó là chữ số đầu tiên của số kế tiếp là 712.
Đáp số: chữ số 7.
Thử lại: 189 + 612 × 3 = 2.025, chữ số thứ 2.026 là chữ số đầu của 712, tức là 7.
Ví dụ 5: tờ sách bị rách
Đề. Một quyển sách bị rơi mất một tờ. Tổng hai số trang trên tờ đó là 103. Hỏi tờ đó mang số trang nào?
Bài giải
Một tờ có hai mặt, ghi hai số trang liền nhau. Trong sách in thông thường, mặt trước mang số lẻ, mặt sau mang số chẵn liền sau.
Hai số liền nhau có tổng 103 thì số bé là:
(103 – 1) : 2 = 51
Số lớn là: 51 + 1 = 52.
Số bé là số lẻ, đúng với mặt trước của một tờ.
Đáp số: trang 51 và trang 52.
Nếu đề cho tổng 105 thì sao? Hai số liền nhau có tổng 105 là 52 và 53, nhưng trang 52 nằm ở mặt sau của tờ 51 – 52. Hai trang 52 và 53 không thể cùng một tờ, nên đề như vậy không có lời giải. Dạy con kiểm tra điều kiện thực tế này giúp con hiểu rằng toán phải khớp với đồ vật thật.
Lỗi hay gặp và cách tránh
- Đếm thiếu một trang trong mỗi nhóm: lấy 99 – 10 = 89. Nhắc con công thức (cuối – đầu) + 1, hoặc thử với nhóm nhỏ: từ trang 10 đến trang 12 là 3 trang, không phải 2.
- Quên nhóm một chữ số: đi thẳng 150 × 3. Trang 7 chỉ in một chữ số "7", không phải "007".
- Bài ngược nhưng không trừ phần đầu: lấy 1.392 : 3. Phải trừ 189 chữ số của trang 1 – 99 trước.
- Cộng 401 với 100 thay vì 99: 401 trang tính từ trang 100 thì trang cuối là 100 + 401 – 1 = 500. Nghĩ theo kiểu "trang 1 đến 99 đã có, thêm 401 trang nữa" sẽ ra 99 + 401 cho gọn.
Mở rộng: sách dày trên 1.000 trang
Từ trang 1.000 đến 9.999 mỗi trang có 4 chữ số. Cộng dồn đến trang 999 là 2.889 chữ số. Một bộ từ điển 1.200 trang cần:
2.889 + (1.200 – 1.000 + 1) × 4 = 2.889 + 201 × 4 = 2.889 + 804 = 3.693 (chữ số).
Cách làm không đổi: tách nhóm, đếm số trang mỗi nhóm, nhân với số chữ số, cộng lại. Học sinh nắm cách tách nhóm thì không cần nhớ thêm bất kỳ con số nào.
Bài tự luyện
- Cuốn vở bài tập có 96 trang. Cần bao nhiêu chữ số để đánh số trang? Đáp số: 183 chữ số.
- Đánh số trang một cuốn sách hết 960 chữ số. Cuốn sách có bao nhiêu trang? Đáp số: 356 trang.
- Viết các số từ 1 đến 50, chữ số 5 được viết bao nhiêu lần? Đáp số: 6 lần (5, 15, 25, 35, 45, 50).
- Một tờ sách bị rơi ra có tổng hai số trang là 199. Đó là những trang nào? Đáp số: trang 99 và trang 100.
Câu hỏi thường gặp
Đánh số trang sách 100 trang cần bao nhiêu chữ số?
Cần 192 chữ số. Trang 1 – 9 dùng 9 chữ số, trang 10 – 99 dùng 180 chữ số, trang 100 dùng 3 chữ số; cộng lại 9 + 180 + 3 = 192.
Vì sao từ trang 10 đến trang 99 có 90 trang?
Số phần tử của một dãy số tự nhiên liên tiếp bằng số cuối trừ số đầu rồi cộng 1. Ở đây 99 – 10 + 1 = 90. Phép trừ đơn thuần chỉ cho số khoảng cách giữa các trang, nên luôn thiếu đúng một trang.
Biết số chữ số thì tìm số trang thế nào?
Trừ dần số chữ số của các nhóm đã đủ: trừ 9 cho trang một chữ số, trừ tiếp 180 cho trang hai chữ số. Phần còn lại chia cho 3 để ra số trang có ba chữ số, rồi cộng thêm 99 để được số trang cuối.
Hai trang trên cùng một tờ sách có đặc điểm gì?
Hai trang trên một tờ là hai số liền nhau, số lẻ ở mặt trước, số chẵn ở mặt sau. Vì vậy tổng của chúng luôn là số lẻ, và số bé luôn là số lẻ.
Dạng toán đánh số trang thường gặp ở lớp nào?
Dạng này hay xuất hiện trong các bài nâng cao và bồi dưỡng cuối tiểu học, đi cùng các bài về dãy số và cấu tạo số. Học sinh cần biết cộng, nhân, chia số có nhiều chữ số và hiểu hàng đơn vị, hàng chục, hàng trăm.