Tìm quy luật của dãy số là đi tìm "luật sinh" ra số sau từ những số trước. Cách làm chắc chắn nhất: lập hàng hiệu giữa các số liền nhau; nếu hiệu không đổi thì đó là dãy cách đều, nếu hiệu tăng đều thì lập tiếp hàng hiệu thứ hai, nếu không thấy gì thì thử phép nhân, thử tách dãy xen kẽ, thử so với bình phương hoặc số hình. Tìm được luật rồi mới viết được công thức số hạng thứ n.
Năm loại quy luật hay gặp ở tiểu học và THCS
| Loại | Ví dụ | Dấu hiệu nhận ra | Số hạng thứ n |
|---|---|---|---|
| Cộng đều | 4, 7, 10, 13 | Hiệu luôn bằng nhau (3) | 4 + (n – 1) × 3 |
| Hiệu tăng đều | 2, 5, 10, 17, 26 | Hiệu là 3, 5, 7, 9 | n × n + 1 |
| Nhân đều | 1, 3, 9, 27 | Thương luôn bằng nhau (3) | 3 nhân với chính nó (n – 1) lần |
| Cộng hai số trước | 1, 1, 2, 3, 5, 8 | Mỗi số bằng tổng hai số đứng trước | Không có công thức gọn cho tiểu học |
| Hai dãy xen kẽ | 1, 10, 3, 20, 5, 30 | Vị trí lẻ một luật, vị trí chẵn một luật | Tách riêng từng dãy |
Dãy "cộng hai số trước" chính là dãy Fibonacci, có bài riêng trong mục toán đố cổ. Ở đây ta tập trung vào cách tìm luật nói chung.
Quy trình bốn bước khi gặp một dãy lạ
- Viết hàng hiệu. Lấy số sau trừ số trước, ghi ngay dưới khe giữa hai số. Đây là phép thử rẻ nhất và giải quyết được hơn nửa số bài.
- Nếu hàng hiệu chưa đều, viết tiếp hàng hiệu của hàng hiệu. Hàng thứ hai đều thì dãy gốc có dạng "bình phương" (n × n cộng trừ gì đó).
- Nếu hiệu tăng vọt, thử chia. Số sau gấp số trước mấy lần? Dãy nhân tăng rất nhanh nên dễ nhận ra.
- Nếu số nhảy lên xuống, tách dãy. Viết riêng các số ở vị trí lẻ và vị trí chẵn.
Đi qua bốn bước này theo thứ tự, học sinh không phải "nhìn ra" một cách may rủi. Có phương pháp thì đỡ cảm giác mình phải thông minh đột xuất mới làm được.
Ví dụ giải đầy đủ
Ví dụ 1: hiệu tăng đều
Đề. Cho dãy số 2, 5, 10, 17, 26, … Tìm số tiếp theo và số thứ 20 của dãy.
Bài giải
Hàng hiệu giữa các số liền nhau là: 5 – 2 = 3; 10 – 5 = 5; 17 – 10 = 7; 26 – 17 = 9.
Các hiệu là dãy số lẻ tăng dần 3, 5, 7, 9, nên hiệu tiếp theo là 11. Số tiếp theo là:
26 + 11 = 37
So các số với bình phương của thứ tự: số thứ 1 là 1 × 1 + 1 = 2; số thứ 2 là 2 × 2 + 1 = 5; số thứ 3 là 3 × 3 + 1 = 10; số thứ 5 là 5 × 5 + 1 = 26. Vậy số thứ n bằng n × n + 1.
Số thứ 20 là:
20 × 20 + 1 = 401
Đáp số: số tiếp theo là 37; số thứ 20 là 401.
Thử lại: số thứ 6 theo công thức là 6 × 6 + 1 = 37, khớp với số vừa tìm bằng hàng hiệu.
Ví dụ 2: số chấm xếp hình tam giác
Đề. Bé xếp bi thành hình tam giác: hình 1 có 1 viên; hình 2 có 3 viên (hàng trên 1, hàng dưới 2); hình 3 có 6 viên; hình 4 có 10 viên. Hỏi hình 20 có bao nhiêu viên bi?
Bài giải
Hình thứ n có n hàng: hàng 1 có 1 viên, hàng 2 có 2 viên, …, hàng n có n viên. Số bi của hình thứ n là tổng 1 + 2 + … + n.
Hình 20 có số viên bi là:
1 + 2 + … + 20 = (1 + 20) × 20 : 2 = 210 (viên)
Đáp số: 210 viên bi.
Dãy 1, 3, 6, 10, 15 gọi là dãy số tam giác. Hàng hiệu của nó là 2, 3, 4, 5, tăng đều 1, đúng với dấu hiệu "hiệu tăng đều".
Ví dụ 3: dãy nhân
Đề. Một tin vui được kể trong làng: ngày đầu có 1 người biết, mỗi ngày sau số người biết gấp 3 lần ngày trước. Dãy số người biết là 1, 3, 9, 27, … Hỏi ngày thứ 8 có bao nhiêu người biết?
Bài giải
Mỗi số gấp 3 lần số trước. Viết tiếp dãy:
Ngày 5: 27 × 3 = 81; ngày 6: 81 × 3 = 243; ngày 7: 243 × 3 = 729; ngày 8: 729 × 3 = 2.187.
Đáp số: 2.187 người.
Dãy nhân tăng nhanh tới mức chỉ sau vài bước đã vượt dân số một làng. Đề tự soạn cho con nên dừng ở ít bước, để con cảm nhận được tốc độ tăng mà số vẫn hợp lý.
Ví dụ 4: hai dãy xen kẽ
Đề. Điền hai số tiếp theo: 1, 10, 3, 20, 5, 30, …, …
Bài giải
Các số ở vị trí lẻ là 1, 3, 5: dãy số lẻ, số tiếp theo là 7.
Các số ở vị trí chẵn là 10, 20, 30: tăng 10 mỗi lần, số tiếp theo là 40.
Đáp số: 7 và 40.
Nếu cứ lập hàng hiệu cho cả dãy sẽ ra 9, –7, 17, –15, 25, rối mắt. Dấu hiệu "lên xuống thất thường" là tín hiệu để tách dãy.
Ví dụ 5: que tính xếp ô vuông
Đề. Dùng que tính xếp các ô vuông liền nhau thành một hàng ngang. Một ô cần 4 que, hai ô cần 7 que, ba ô cần 10 que. Hỏi xếp 25 ô cần bao nhiêu que?
Bài giải
Ô đầu tiên cần 4 que. Mỗi ô thêm vào dùng chung một cạnh với ô trước, nên chỉ cần thêm 3 que.
Số que cho 24 ô thêm vào sau ô đầu là:
(25 – 1) × 3 = 72 (que)
Xếp 25 ô cần số que là:
4 + 72 = 76 (que)
Đáp số: 76 que tính.
Viết gọn: n ô cần 3 × n + 1 que. Thử với n = 3: 3 × 3 + 1 = 10. Đúng với đề. Bài này đẹp vì quy luật có lý do nhìn thấy được (cạnh chung), không chỉ là con số.
Cảnh báo: vài số đầu chưa đủ để chốt quy luật
Một dãy cho trước vài số luôn có thể tiếp tục theo nhiều cách khác nhau. Ví dụ quen thuộc trong sách phổ biến toán học: đặt n điểm trên một đường tròn, nối mọi cặp điểm, đếm số miền tối đa mà các dây cung chia hình tròn. Với 1, 2, 3, 4, 5 điểm, số miền là 1, 2, 4, 8, 16, ai cũng đoán tiếp theo là 32. Nhưng với 6 điểm chỉ có 31 miền.
Bài học cho học sinh: trong đề tiểu học, "quy luật" là quy luật đơn giản nhất phù hợp với các số đã cho. Còn khi gặp vấn đề thật, phải có lý do giải thích vì sao luật đúng, như bài que tính ở ví dụ 5. Người lớn cũng nên tránh ra những đề "đoán số tiếp theo" mà có nhiều đáp án hợp lý rồi chấm sai con.
Gợi ý luyện tập ở nhà
- Cho con tự đặt một dãy theo luật mình nghĩ ra, rồi đố bố mẹ. Đặt đề buộc con phải hiểu luật rõ hơn khi giải.
- Dùng đồ vật thật: hạt đậu xếp tam giác, que tăm xếp ô vuông, gạch hoa trên sân. Dãy số sinh ra từ hình thường có lý do dễ thấy.
- Tập thói quen viết hàng hiệu ngay dưới dãy. Thói quen này dùng được cả khi lên THCS, lúc học về hàm số.
Bài tự luyện
- Tìm số tiếp theo: 3, 6, 12, 24, … Đáp số: 48.
- Cho dãy 1, 4, 9, 16, … Tìm số tiếp theo và số thứ 15. Đáp số: 25; số thứ 15 là 225.
- Cho dãy 2, 6, 12, 20, 30, … Tìm số tiếp theo và số thứ 10. Đáp số: 42; số thứ 10 là 10 × 11 = 110.
- Xếp que diêm thành một dải tam giác liền nhau (tam giác úp và ngửa xen kẽ): 1 tam giác cần 3 que, 2 tam giác cần 5 que, 3 tam giác cần 7 que. Hỏi 30 tam giác cần bao nhiêu que? Đáp số: 61 que.
Câu hỏi thường gặp
Cách tìm quy luật dãy số nhanh nhất?
Lập hàng hiệu giữa các số liền nhau. Hiệu không đổi là dãy cách đều; hiệu tăng đều thì dãy liên quan đến bình phương hoặc tổng; hiệu tăng vọt thì thử phép nhân; số nhảy lên xuống thì tách thành hai dãy xen kẽ.
Số hạng thứ n là gì?
Là công thức tính trực tiếp số ở vị trí n mà không cần viết hết các số trước. Ví dụ dãy 2, 5, 10, 17 có số hạng thứ n là n × n + 1, nên số thứ 20 là 401.
Dãy số 1, 3, 6, 10, 15 có quy luật gì?
Đó là dãy số tam giác: số thứ n bằng 1 + 2 + … + n, tức là n × (n + 1) : 2. Có thể hình dung bằng số viên bi xếp thành hình tam giác có n hàng.
Một dãy có thể có nhiều quy luật không?
Có. Vài số đầu luôn có thể tiếp tục theo nhiều cách. Trong bài tập, quy luật được chấp nhận là quy luật đơn giản nhất khớp với mọi số đã cho; còn khi giải quyết vấn đề thật thì cần lý do giải thích vì sao luật đúng.
Học sinh lớp mấy học tìm quy luật dãy số?
Dạng điền số theo quy luật đơn giản xuất hiện từ những lớp đầu tiểu học. Viết công thức số hạng thứ n và tính tổng dãy là nội dung nâng cao cuối tiểu học và THCS.