Viết thêm chữ số 0 vào bên phải một số tự nhiên thì số đó gấp lên 10 lần. Viết thêm một chữ số a vào bên phải thì số mới bằng 10 lần số cũ cộng thêm a. Viết thêm chữ số a vào bên trái một số có k chữ số thì số mới bằng số cũ cộng thêm a nhân với 1 kèm k chữ số 0 (100 nếu số cũ có hai chữ số, 1.000 nếu có ba chữ số). Hiểu ba quy tắc này, bài toán viết thêm chữ số trở thành bài toán hiệu – tỉ quen thuộc giải bằng sơ đồ đoạn thẳng.
Gốc rễ: giá trị của chữ số phụ thuộc vào hàng
Trong số 352, chữ số 3 không mang giá trị 3 mà là 300, vì nó đứng ở hàng trăm. Khi viết thêm một chữ số vào bên phải, mọi chữ số cũ bị đẩy lên một hàng: hàng đơn vị thành hàng chục, hàng chục thành hàng trăm. Vì thế số cũ được nhân 10.
Khi viết thêm vào bên trái, các chữ số cũ giữ nguyên hàng. Chỉ có chữ số mới đứng ở hàng cao hơn, nên số cũ được cộng thêm một lượng tròn trăm, tròn nghìn.
| Thao tác | Ví dụ | Quan hệ số mới – số cũ |
|---|---|---|
| Thêm 0 bên phải | 37 thành 370 | số mới = số cũ × 10 |
| Thêm chữ số a bên phải | 37 thành 375 | số mới = số cũ × 10 + a |
| Thêm hai chữ số 00 bên phải | 37 thành 3.700 | số mới = số cũ × 100 |
| Thêm chữ số a bên trái số có 2 chữ số | 37 thành 537 | số mới = số cũ + a × 100 |
| Thêm chữ số a bên trái số có 3 chữ số | 375 thành 2.375 | số mới = số cũ + a × 1.000 |
| Xoá chữ số 0 tận cùng | 370 thành 37 | số mới = số cũ : 10 |
Nếu con gặp khó, hãy làm với tiền: 37 tờ mười nghìn đồng là 370 nghìn đồng. "Thêm số 0" chính là đổi đơn vị lên mười lần.
Cách đưa về sơ đồ đoạn thẳng
Coi số cũ là 1 phần. Khi viết thêm 0 bên phải, số mới là 10 phần như thế.
Số cũ: |--| (1 phần)
Số mới: |--|--|--|--|--|--|--|--|--|--| (10 phần)
Số mới hơn số cũ 9 phần, tổng hai số là 11 phần. Đề cho hiệu thì chia cho 9, cho tổng thì chia cho 11. Nếu chữ số viết thêm khác 0, số mới là 10 phần cộng thêm một đoạn nhỏ bằng chính chữ số đó.
Ví dụ giải đầy đủ
Ví dụ 1: viết thêm 0, biết hiệu
Đề. Một số tự nhiên khi viết thêm chữ số 0 vào bên phải thì tăng thêm 1.998 đơn vị. Tìm số đó.
Bài giải
Viết thêm chữ số 0 vào bên phải thì số đó gấp lên 10 lần. Coi số cũ là 1 phần thì số mới là 10 phần.
Số mới hơn số cũ số phần là:
10 – 1 = 9 (phần)
Số cần tìm là:
1.998 : 9 = 222
Đáp số: 222.
Thử lại: 2.220 – 222 = 1.998. Đúng.
Ví dụ 2: viết thêm chữ số khác 0 bên phải
Đề. Một số tự nhiên khi viết thêm chữ số 5 vào bên phải thì được số mới hơn số cũ 1.247 đơn vị. Tìm số cũ.
Bài giải
Viết thêm chữ số 5 vào bên phải thì số mới bằng 10 lần số cũ cộng thêm 5.
Coi số cũ là 1 phần, số mới là 10 phần và thêm 5 đơn vị. Số mới hơn số cũ 9 phần và 5 đơn vị.
9 phần ứng với:
1.247 – 5 = 1.242
Số cũ là:
1.242 : 9 = 138
Đáp số: 138.
Thử lại: 1.385 – 138 = 1.247. Đúng.
Chỗ hay sai: quên trừ 5 trước khi chia, lấy 1.247 : 9 ra số lẻ rồi bối rối. Khi phép chia không chia hết, hãy nghĩ ngay "mình đã bỏ sót phần thêm nào".
Ví dụ 3: viết thêm bên trái, biết tỉ số
Đề. Một số có hai chữ số. Nếu viết thêm chữ số 3 vào bên trái số đó thì được số mới gấp 13 lần số cũ. Tìm số đó.
Bài giải
Viết thêm chữ số 3 vào bên trái một số có hai chữ số thì số đó tăng thêm 300 đơn vị.
Số mới gấp 13 lần số cũ, nên số mới hơn số cũ 12 lần số cũ. 12 lần số cũ bằng 300.
Số cần tìm là:
300 : 12 = 25
Đáp số: 25.
Thử lại: 325 : 25 = 13. Đúng.
Sơ đồ: số cũ là 1 phần, số mới là 13 phần. Hiệu là 12 phần, và hiệu đó chính là 300 vì chỉ có chữ số 3 ở hàng trăm được thêm vào. Bài này thực chất là bài "tìm hai số khi biết hiệu và tỉ số".
Ví dụ 4: viết thêm ở cả hai bên
Đề. Tìm số có hai chữ số, biết rằng khi viết thêm chữ số 1 vào bên trái và chữ số 1 vào bên phải số đó thì được số mới gấp 23 lần số cũ.
Bài giải
Gọi số cần tìm là số cũ. Khi viết thêm chữ số 1 vào bên phải, số cũ gấp lên 10 lần và cộng thêm 1. Khi viết tiếp chữ số 1 vào bên trái (lúc này số đã có ba chữ số), số tăng thêm 1.000.
Vậy số mới bằng 10 lần số cũ cộng 1.001.
Số mới cũng bằng 23 lần số cũ, nên:
23 lần số cũ – 10 lần số cũ = 13 lần số cũ = 1.001
Số cần tìm là:
1.001 : 13 = 77
Đáp số: 77.
Thử lại: viết thêm hai chữ số 1 được 1.771; 77 × 23 = 1.771. Đúng.
Số 1.001 = 7 × 11 × 13 xuất hiện khá thường trong các bài cấu tạo số, vì 1.001 nhân với một số có ba chữ số cho ra số đó viết lặp hai lần (125 × 1.001 = 125.125).
Ví dụ 5: xoá một chữ số
Đề. Một số tự nhiên có chữ số hàng đơn vị là 0. Nếu xoá chữ số 0 đó đi thì số giảm 1.800 đơn vị. Tìm số ban đầu.
Bài giải
Xoá chữ số 0 ở hàng đơn vị thì số đó giảm đi 10 lần. Coi số sau khi xoá là 1 phần thì số ban đầu là 10 phần.
Số ban đầu hơn số sau khi xoá:
10 – 1 = 9 (phần)
Số sau khi xoá là:
1.800 : 9 = 200
Số ban đầu là:
200 × 10 = 2.000
Đáp số: 2.000.
Thử lại: 2.000 – 200 = 1.800. Đúng.
Đây là ví dụ 1 nhìn ngược lại. Câu hỏi đòi số ban đầu chứ không phải số sau khi xoá; đọc kỹ câu hỏi trước khi ghi đáp số.
Ba bước nhận dạng nhanh
- Thêm (hoặc xoá) ở bên nào? Bên phải là nhân, chia 10; bên trái là cộng, trừ một số tròn trăm, tròn nghìn.
- Chữ số thêm vào là 0 hay khác 0? Khác 0 thì có một đoạn "lẻ" phải trừ ra trước khi chia.
- Đề cho hiệu, tổng hay tỉ số? Chọn đúng dạng tổng – tỉ, hiệu – tỉ để chia số phần.
Thử lại luôn dễ ở dạng này: chỉ cần viết thêm chữ số thật vào đáp số rồi làm phép tính. Hãy để con tự thử lại, vì đó là lúc con thấy quy tắc "nhân 10" hiện ra bằng mắt.
Bài tự luyện
- Một số khi viết thêm chữ số 0 vào bên phải thì tổng của số mới và số cũ là 1.353. Tìm số đó. Đáp số: 123.
- Một số có ba chữ số, khi viết thêm chữ số 2 vào bên trái thì được số mới gấp 9 lần số cũ. Tìm số đó. Đáp số: 250.
- Một số khi viết thêm chữ số 7 vào bên phải thì số mới hơn số cũ 3.355 đơn vị. Tìm số đó. Đáp số: 372.
- Viết thêm hai chữ số 0 vào bên phải một số thì số đó tăng thêm 4.950 đơn vị. Tìm số đó. Đáp số: 50.
Câu hỏi thường gặp
Viết thêm chữ số 0 vào bên phải một số thì số đó thay đổi thế nào?
Số đó gấp lên 10 lần, vì mỗi chữ số cũ bị đẩy lên một hàng. Viết thêm hai chữ số 0 thì gấp 100 lần, ba chữ số 0 thì gấp 1.000 lần.
Viết thêm chữ số vào bên trái một số thì sao?
Các chữ số cũ giữ nguyên hàng, nên số mới bằng số cũ cộng thêm chữ số mới nhân với giá trị hàng của nó. Ví dụ thêm 3 vào bên trái số có hai chữ số là cộng thêm 300.
Dạng toán viết thêm chữ số thuộc dạng nào?
Sau khi dịch quy tắc thêm chữ số thành "gấp 10 lần" hoặc "cộng thêm 300", bài toán trở thành dạng tìm hai số khi biết tổng và tỉ hoặc hiệu và tỉ. Vì vậy nên học sau khi đã vững các dạng đó.
Vì sao viết thêm chữ số 5 bên phải phải trừ 5 trước khi chia?
Vì số mới bằng 10 lần số cũ cộng thêm 5, nên phần chênh lệch gồm 9 lần số cũ và 5 đơn vị lẻ. Phải bỏ 5 đơn vị lẻ ra thì phần còn lại mới đúng là 9 lần số cũ.
Làm sao kiểm tra đáp số bài viết thêm chữ số?
Viết thật chữ số vào đáp số theo đúng đề, rồi làm phép trừ, phép cộng hoặc phép chia mà đề nói tới. Nếu ra đúng con số trong đề thì đáp số đúng.