Bài toán đồng hồ chạy nhanh, chạy chậm giải bằng cách nhân: lấy số phút sai trong mỗi giờ (hoặc mỗi ngày) nhân với số giờ (số ngày) đã trôi qua tính từ lúc chỉnh đúng, rồi cộng vào giờ đúng nếu đồng hồ nhanh, trừ đi nếu đồng hồ chậm. Đồng hồ nhanh 2 phút mỗi giờ, chỉnh đúng lúc 7 giờ, thì đến 12 giờ trưa nó chỉ 12 giờ 10 phút. Chỗ khó duy nhất là phân biệt "giờ thật" với "giờ trên đồng hồ" khi đề hỏi ngược.
Hiểu đúng "chạy nhanh" và "chạy chậm"
Đồng hồ chạy nhanh 2 phút mỗi giờ nghĩa là: cứ 1 giờ thật trôi qua (60 phút), kim đồng hồ đi được 62 phút. Nó không "nhảy" sai một lần, mà sai dần đều. Sau 1 giờ nó nhanh 2 phút, sau 3 giờ nhanh 6 phút, sau 10 giờ nhanh 20 phút.
Đồng hồ chạy chậm 3 phút mỗi ngày đêm nghĩa là: cứ 24 giờ thật, đồng hồ chỉ đi được 24 giờ trừ 3 phút. Sau một tuần, nó chậm 21 phút.
Đồng hồ thật ngoài đời thường chỉ sai vài giây mỗi ngày, có loại còn ít hơn. Đề toán cố ý phóng to thành phút để con số dễ thấy. Nhưng cách nghĩ thì như nhau: sai đều, cộng dồn theo thời gian.
| Thời gian thật đã qua | Đồng hồ nhanh 2 phút/giờ chỉ | Đồng hồ chậm 2 phút/giờ chỉ |
|---|---|---|
| 0 giờ (lúc chỉnh, 7 giờ 00) | 7 giờ 00 | 7 giờ 00 |
| 1 giờ (8 giờ 00) | 8 giờ 02 | 7 giờ 58 |
| 3 giờ (10 giờ 00) | 10 giờ 06 | 9 giờ 54 |
| 5 giờ (12 giờ 00) | 12 giờ 10 | 11 giờ 50 |
Hai câu hỏi, hai cách tính
Câu hỏi xuôi: biết giờ thật, hỏi đồng hồ chỉ mấy giờ
Đây là dạng dễ. Số phút sai = mức sai mỗi giờ × số giờ thật đã qua. Đồng hồ nhanh thì cộng, chậm thì trừ.
Câu hỏi ngược: biết đồng hồ chỉ mấy giờ, hỏi giờ thật
Dạng này dễ sai, vì mức sai được tính theo giờ thật, mà ta lại chỉ biết số giờ trên đồng hồ. Cách đúng: tính xem mỗi giờ thật đồng hồ đi được bao nhiêu phút (60 + mức nhanh, hoặc 60 − mức chậm), rồi lấy số phút đồng hồ đã chạy chia cho con số đó, ra số giờ thật.
Nếu đề nói rõ mức sai được tính theo "mỗi giờ trên đồng hồ" thì làm ngược lại. Đề tiểu học hầu như luôn hiểu là theo giờ thật; khi tự ra đề, nên ghi rõ.
Các ví dụ giải mẫu
Ví dụ 1: Đồng hồ nhanh, hỏi xuôi
Đề. Chiếc đồng hồ treo ở đình làng mỗi giờ chạy nhanh 2 phút. Ông thủ từ chỉnh đúng giờ lúc 7 giờ sáng. Hỏi đến đúng 12 giờ trưa, đồng hồ chỉ mấy giờ?
Bài giải
Từ 7 giờ đến 12 giờ trưa là:
12 − 7 = 5 (giờ)
Trong 5 giờ, đồng hồ chạy nhanh:
2 × 5 = 10 (phút)
Lúc 12 giờ trưa, đồng hồ chỉ:
12 giờ + 10 phút = 12 giờ 10 phút
Đáp số: 12 giờ 10 phút.
Thử lại. Mỗi giờ thật đồng hồ đi 62 phút. Trong 5 giờ thật, nó đi 62 × 5 = 310 phút = 5 giờ 10 phút. Bắt đầu từ 7 giờ, nó chỉ 12 giờ 10 phút. Khớp.
Ví dụ 2: Đồng hồ chậm theo ngày
Đề. Một đồng hồ để bàn mỗi ngày đêm chạy chậm 3 phút. Bạn Hà chỉnh đúng giờ lúc 8 giờ sáng thứ Hai. Hỏi đến 8 giờ sáng thứ Hai tuần sau, đồng hồ chỉ mấy giờ?
Bài giải
Từ 8 giờ sáng thứ Hai tuần này đến 8 giờ sáng thứ Hai tuần sau là 7 ngày đêm.
Trong 7 ngày đêm, đồng hồ chạy chậm:
3 × 7 = 21 (phút)
Lúc đó đồng hồ chỉ:
8 giờ − 21 phút = 7 giờ 39 phút
Đáp số: 7 giờ 39 phút.
Thử lại. 7 giờ 39 phút + 21 phút = 8 giờ. Khớp.
Lỗi hay gặp: đếm "từ thứ Hai đến thứ Hai" là 8 ngày vì đếm cả hai đầu. Khoảng cách từ một thời điểm đến cùng giờ đó tuần sau là đúng 7 ngày.
Ví dụ 3: Hỏi ngược — biết giờ trên đồng hồ, tìm giờ thật
Đề. Một đồng hồ cứ mỗi giờ (giờ thật) chạy nhanh 4 phút. Đồng hồ được chỉnh đúng lúc 6 giờ sáng. Tối hôm đó, khi đồng hồ chỉ 22 giờ (10 giờ tối) thì giờ thật là mấy giờ?
Suy nghĩ. Cách vội vàng: đồng hồ đã chạy 16 giờ, mỗi giờ nhanh 4 phút, vậy nhanh 64 phút, giờ thật là 20 giờ 56 phút. Sai! Mức nhanh 4 phút tính cho mỗi giờ thật, mà 16 giờ kia là giờ trên đồng hồ. Phải đổi về giờ thật trước.
Bài giải
Mỗi giờ thật, kim đồng hồ đi được:
60 + 4 = 64 (phút)
Từ lúc chỉnh đến khi đồng hồ chỉ 22 giờ, kim đồng hồ đã đi được:
22 − 6 = 16 (giờ) = 960 (phút)
Thời gian thật đã trôi qua là:
960 : 64 = 15 (giờ)
Giờ thật lúc đó là:
6 + 15 = 21 (giờ)
Đáp số: 21 giờ (9 giờ tối).
Thử lại. Sau 15 giờ thật, đồng hồ nhanh 4 × 15 = 60 phút. Giờ thật 21 giờ, đồng hồ chỉ 21 giờ + 60 phút = 22 giờ. Khớp. Còn với đáp án vội vàng 20 giờ 56 phút: sau 14 giờ 56 phút thật, đồng hồ mới nhanh chưa tới 60 phút, nên lúc đó nó chỉ khoảng 21 giờ 56 phút chứ chưa tới 22 giờ — không khớp.
Ví dụ 4: Bao lâu đồng hồ chậm lại chỉ đúng giờ
Đề. Một đồng hồ kim mỗi ngày đêm chạy chậm 5 phút. Người ta chỉnh đúng giờ rồi để nguyên không chỉnh nữa. Hỏi sau ít nhất bao nhiêu ngày đêm, hai kim lại chỉ đúng giờ?
Suy nghĩ. Mặt đồng hồ kim chỉ có 12 giờ. Nếu đồng hồ chậm đúng 12 giờ, các kim lại nằm đúng chỗ của giờ thật (chỉ không phân biệt sáng hay tối). Vậy cần tìm khi nào nó chậm đủ 12 giờ.
Bài giải
Đổi 12 giờ ra phút:
12 × 60 = 720 (phút)
Số ngày đêm để đồng hồ chậm 720 phút là:
720 : 5 = 144 (ngày đêm)
Đáp số: 144 ngày đêm.
Thử lại. 144 × 5 = 720 phút = 12 giờ. Mặt đồng hồ lệch trọn một vòng nên các kim lại trùng vị trí giờ thật. Khớp.
Đây cũng là câu trả lời cho đố vui quen thuộc: "Đồng hồ hỏng đứng im thì một ngày chỉ đúng giờ mấy lần?" — hai lần, vì kim đứng im trùng giờ thật mỗi 12 giờ. Một chiếc đồng hồ chạy chậm 5 phút mỗi ngày thì phải chờ đến 144 ngày mới chỉ đúng lại một lần.
Lỗi hay gặp
- Nhầm chiều cộng trừ. Đồng hồ nhanh thì chỉ nhiều hơn giờ thật, nên muốn ra giờ thật phải trừ; đồng hồ chậm thì ngược lại. Học sinh hay đảo hai chiều này khi đề hỏi ngược.
- Tính mức sai theo giờ trên đồng hồ. Như ví dụ 3: đúng ở số nhỏ nhưng sai rõ ở số lớn.
- Quên đổi ngày sang giờ hay ngược lại. Đề cho "chậm 3 phút mỗi ngày" mà hỏi sau 36 giờ thì phải đổi: 36 giờ = 1,5 ngày, chậm 4,5 phút.
- Không ghi rõ sáng hay chiều. Đồng hồ kim chỉ 9 giờ có thể là 9 giờ sáng hoặc 9 giờ tối. Đáp số nên ghi theo 24 giờ hoặc ghi rõ buổi.
Góc nhìn hôm nay: đo độ sai của chính đồng hồ nhà mình
Một thí nghiệm nhỏ cho cả nhà: chỉnh đồng hồ treo tường đúng theo giờ phát trên đài hoặc theo điện thoại vào một buổi sáng, rồi ghi lại độ lệch sau một tuần, hai tuần. Con sẽ thấy đồng hồ pin thường chỉ lệch vài giây, và hiểu vì sao đề toán phải "phóng đại" lên thành phút. Nếu nhà có đồng hồ cơ lên dây, độ lệch thường rõ hơn, và con có thể tự tính: "Theo đà này, một tháng nữa đồng hồ sẽ nhanh bao nhiêu?"
Ở nhiều đình chùa, nhà thờ, trường học xưa, đồng hồ lớn được người coi giữ chỉnh định kỳ. Công việc đó, nói cho cùng, chính là bài toán trên: biết đồng hồ nhanh bao nhiêu mỗi ngày để chọn lúc chỉnh lại trước khi lệch quá nhiều.
Bài tự luyện
- Một đồng hồ mỗi giờ chạy nhanh 3 phút, được chỉnh đúng lúc 7 giờ sáng. Đến 11 giờ trưa đồng hồ chỉ mấy giờ? Đáp số: 11 giờ 12 phút.
- Một đồng hồ mỗi ngày đêm chạy chậm 2 phút, được chỉnh đúng lúc 7 giờ sáng ngày 1/10. Hỏi lúc 7 giờ sáng ngày 31/10, đồng hồ chỉ mấy giờ? Đáp số: 6 giờ sáng (chậm 2 × 30 = 60 phút).
- Một đồng hồ cứ mỗi giờ thật chạy chậm 4 phút, được chỉnh đúng lúc 8 giờ. Khi đồng hồ chỉ 11 giờ 30 phút thì giờ thật là mấy giờ? Đáp số: 11 giờ 45 phút (đồng hồ đi 210 phút, mỗi giờ thật đi 56 phút, 210 : 56 = 3,75 giờ = 3 giờ 45 phút).
Câu hỏi thường gặp
Đồng hồ chạy nhanh 2 phút mỗi giờ nghĩa là gì?
Nghĩa là cứ mỗi giờ thật trôi qua, kim đồng hồ đi được 62 phút. Độ nhanh cộng dồn đều: sau 5 giờ đồng hồ nhanh 10 phút so với giờ thật.
Biết đồng hồ nhanh, làm sao tính giờ thật?
Tính số phút kim đồng hồ đi trong mỗi giờ thật (60 cộng mức nhanh), lấy tổng số phút đồng hồ đã chạy chia cho số đó để ra số giờ thật. Không lấy số giờ trên đồng hồ nhân thẳng với mức nhanh.
Đồng hồ chậm thì cộng hay trừ?
Biết giờ thật mà hỏi đồng hồ chỉ mấy giờ thì trừ số phút chậm. Biết giờ trên đồng hồ mà hỏi giờ thật thì phải cộng, vì giờ thật đi trước đồng hồ.
Sau bao lâu đồng hồ chạy sai lại chỉ đúng giờ?
Với đồng hồ kim 12 giờ, khi tổng độ sai đủ 12 giờ (720 phút) thì kim lại trùng vị trí giờ thật. Chậm 5 phút mỗi ngày thì cần 720 : 5 = 144 ngày.
Bài toán đồng hồ nhanh chậm học ở lớp mấy?
Dạng xuôi chỉ cần phép nhân và cộng trừ số đo thời gian, học sinh tiểu học làm được khi đã học giờ, phút. Dạng hỏi ngược cần chia theo tỉ lệ nên thường gặp ở bài nâng cao cuối tiểu học.