Bài toán tuổi ba người giải gọn nhất bằng cách chọn một người làm "mốc" (thường là người nhỏ tuổi nhất), viết tuổi hai người kia theo người mốc, rồi trừ phần dôi ra khỏi tổng và chia đều. Khi đề cho tổng số tuổi ở quá khứ hay tương lai, nhớ rằng mỗi năm tổng tuổi của ba người thay đổi 3 tuổi chứ không phải 1 — trừ trường hợp có người lúc đó chưa ra đời.
Hai công cụ cho bài tuổi nhiều người
Quy về người mốc
Ông hơn bố, bố hơn con, chị hơn em… Những câu "hơn kém" nối nhau như một chuỗi. Chọn người nhỏ nhất làm mốc thì mọi người khác đều bằng "tuổi người mốc cộng thêm một khúc". Gom các khúc thêm lại, lấy tổng trừ đi, phần còn lại chia đều cho số người là ra tuổi người mốc.
Sơ đồ bằng lời cho ba người ông, bố, con: đoạn của con dài 1 khúc; đoạn của bố bằng khúc đó cộng phần bố hơn con; đoạn của ông bằng khúc đó cộng phần ông hơn con. Ba đoạn có chung một khúc gốc, và ba khúc gốc cộng phần dôi bằng tổng tuổi.
Dịch tổng theo thời gian
Mỗi người thêm 1 tuổi mỗi năm, nên với ba người:
- Sau n năm, tổng tăng 3 × n tuổi.
- Trước n năm, tổng giảm 3 × n tuổi — nếu cả ba đều đã sinh ra lúc đó.
Với nhóm k người, thay 3 bằng k. Nhóm có người nhỏ chưa ra đời ở thời điểm trong quá khứ thì phải tính riêng người đó.
| Đề cho | Việc đầu tiên | Sau đó |
|---|---|---|
| Tổng hiện nay + các hiệu | Chọn người mốc, trừ phần dôi | Chia cho số người |
| Tổng ở năm khác + các hiệu | Dịch tổng về hiện nay (± số người × số năm) | Làm như trên |
| Trung bình cộng tuổi | Nhân trung bình với số người để ra tổng | Trừ dần để tách từng người |
| Tổng quá khứ "lệch" so với phép trừ | Nghi có người chưa ra đời | Tìm tuổi người đó từ phần lệch |
Các ví dụ giải mẫu
Ví dụ 1: Ba thế hệ, tổng hiện nay
Đề. Tổng số tuổi của ông, bố và Nam là 118 tuổi. Ông hơn bố 28 tuổi, bố hơn Nam 30 tuổi. Tính tuổi mỗi người.
Suy nghĩ. Chọn Nam làm mốc. Bố hơn Nam 30 tuổi. Ông hơn bố 28 tuổi nên ông hơn Nam 30 + 28 = 58 tuổi.
Bài giải
Ông hơn Nam số tuổi là:
28 + 30 = 58 (tuổi)
Nếu bớt đi phần bố hơn Nam và phần ông hơn Nam thì tổng còn lại là ba lần tuổi Nam:
118 − 30 − 58 = 30 (tuổi)
Tuổi Nam là:
30 : 3 = 10 (tuổi)
Tuổi bố là:
10 + 30 = 40 (tuổi)
Tuổi ông là:
40 + 28 = 68 (tuổi)
Đáp số: Ông 68 tuổi; bố 40 tuổi; Nam 10 tuổi.
Thử lại. 68 + 40 + 10 = 118. Ông hơn bố 68 − 40 = 28, bố hơn Nam 40 − 10 = 30. Khớp.
Ví dụ 2: Trung bình cộng tuổi
Đề. Trung bình cộng số tuổi của bố, mẹ và Hà là 26 tuổi. Trung bình cộng số tuổi của bố và mẹ là 35 tuổi. Bố hơn mẹ 4 tuổi. Tính tuổi mỗi người.
Bài giải
Tổng số tuổi của ba người là:
26 × 3 = 78 (tuổi)
Tổng số tuổi của bố và mẹ là:
35 × 2 = 70 (tuổi)
Tuổi Hà là:
78 − 70 = 8 (tuổi)
Tuổi bố là:
(70 + 4) : 2 = 37 (tuổi)
Tuổi mẹ là:
37 − 4 = 33 (tuổi)
Đáp số: Bố 37 tuổi; mẹ 33 tuổi; Hà 8 tuổi.
Thử lại. 37 + 33 + 8 = 78, 78 : 3 = 26. (37 + 33) : 2 = 35. 37 − 33 = 4. Khớp cả ba điều kiện.
Ví dụ 3: Tổng ở tương lai
Đề. Ba chị em: chị cả hơn chị hai 3 tuổi, chị hai hơn em út 4 tuổi. Năm năm nữa, tổng số tuổi của ba chị em là 47 tuổi. Tính tuổi mỗi người hiện nay.
Suy nghĩ. Tổng 47 là của 5 năm nữa. Ba người, mỗi người thêm 5 tuổi, nên tổng hiện nay ít hơn 3 × 5 = 15 tuổi. Có tổng hiện nay rồi thì quay về cách làm ở ví dụ 1, chọn em út làm mốc.
Bài giải
Sau 5 năm, tổng số tuổi của ba chị em tăng thêm:
5 × 3 = 15 (tuổi)
Tổng số tuổi hiện nay là:
47 − 15 = 32 (tuổi)
Chị cả hơn em út số tuổi là:
3 + 4 = 7 (tuổi)
Ba lần tuổi em út là:
32 − 4 − 7 = 21 (tuổi)
Tuổi em út là:
21 : 3 = 7 (tuổi)
Tuổi chị hai là:
7 + 4 = 11 (tuổi)
Tuổi chị cả là:
11 + 3 = 14 (tuổi)
Đáp số: Chị cả 14 tuổi; chị hai 11 tuổi; em út 7 tuổi.
Thử lại. Năm năm nữa: 19 + 16 + 12 = 47. Các hiệu 14 − 11 = 3 và 11 − 7 = 4. Khớp.
Ví dụ 4: Khi tổng quá khứ "không khớp"
Đề. Gia đình Minh có bốn người: bố, mẹ, Minh và em bé. Hiện nay tổng số tuổi của cả nhà là 72 tuổi. Cách đây 3 năm, tổng số tuổi của cả nhà là 61 tuổi. Tính tuổi em bé hiện nay.
Suy nghĩ. Nếu cả bốn người đều đã ra đời từ 3 năm trước, tổng phải giảm 4 × 3 = 12 tuổi, tức còn 72 − 12 = 60 tuổi. Nhưng đề cho 61 tuổi, nhiều hơn 1. Như vậy có người không bị "trừ" đủ 3 năm — đó là em bé, lúc ấy chưa sinh ra.
Bài giải
Nếu cả bốn người đều đã ra đời từ 3 năm trước thì tổng số tuổi khi đó là:
72 − 4 × 3 = 60 (tuổi)
Thực tế tổng là 61 tuổi, nên em bé chưa sinh ra vào lúc đó. Ba người còn lại, mỗi người kém 3 tuổi so với hiện nay, nên tổng tuổi của ba người ấy hiện nay là:
61 + 3 × 3 = 70 (tuổi)
Tuổi em bé hiện nay là:
72 − 70 = 2 (tuổi)
Đáp số: 2 tuổi.
Thử lại. Bố, mẹ, Minh hiện nay tổng 70 tuổi, em bé 2 tuổi, cả nhà 72 tuổi. Ba năm trước, ba người kia tổng 70 − 9 = 61 tuổi, em bé chưa sinh. Khớp.
Bài này thường làm khó cả người lớn, vì ai cũng quen phép "trừ đều". Mấu chốt là coi con số lệch như một manh mối, không phải lỗi in của đề.
Lỗi hay gặp với tổng số tuổi
- Dịch tổng theo một người. "Năm năm nữa tổng là 47, vậy hiện nay là 42." Sai, vì có ba người cùng lớn.
- Cộng nhầm hiệu bắc cầu. Ông hơn bố 28, bố hơn con 30 thì ông hơn con 58, không phải 30 hay 28. Viết rõ từng hiệu so với người mốc trước khi trừ.
- Chọn mốc là người ở giữa. Vẫn làm được, nhưng phải vừa cộng vừa trừ, rất dễ nhầm dấu. Chọn người nhỏ nhất (hoặc lớn nhất) cho thẳng.
- Quên thử lại đủ mọi điều kiện. Bài ba người có ít nhất ba dữ kiện. Thử lại phải kiểm cả ba, không chỉ tổng.
Góc nhìn hôm nay: tổng tuổi cả nhà trong một năm
Ngày Tết hay ngày giỗ, khi đại gia đình tụ họp, cho trẻ cộng tổng tuổi mọi người có mặt. Rồi hỏi: "Năm sau tổng này là bao nhiêu?" Trẻ thường trả lời "thêm 1", rồi sửa lại khi nhận ra mỗi người đều thêm một tuổi. Nếu trong năm có em bé chào đời, câu hỏi thành ra thú vị hơn nhiều — đúng y như ví dụ 4.
Bài tuổi ba người cũng là bước đệm tự nhiên sang bài toán trung bình cộng và bài toán chia theo phần ở lớp trên: cách chọn mốc, trừ phần dôi, chia đều chính là tư duy mà sau này học sinh dùng khi đặt ẩn ở THCS.
Bài tự luyện
- Hiện nay tổng số tuổi của ba anh em là 90 tuổi. Hỏi 4 năm nữa tổng số tuổi của ba anh em là bao nhiêu? Đáp số: 102 tuổi.
- Ông hơn bố 25 tuổi, bố hơn cháu 27 tuổi. Tổng số tuổi của ba ông cháu là 115 tuổi. Tính tuổi mỗi người. Đáp số: Ông 64 tuổi; bố 39 tuổi; cháu 12 tuổi.
- Trung bình cộng số tuổi của bốn người trong một nhà là 27 tuổi. Nếu không tính ông thì trung bình cộng số tuổi của ba người còn lại là 15 tuổi. Tính tuổi ông. Đáp số: 63 tuổi.
Câu hỏi thường gặp
Tổng số tuổi của ba người thay đổi thế nào sau một năm?
Tăng 3 tuổi, vì mỗi người thêm 1 tuổi. Sau n năm tổng tăng 3 × n tuổi. Lùi về n năm trước thì giảm 3 × n tuổi, nếu lúc đó cả ba đều đã ra đời.
Giải bài toán tuổi ba người nên chọn ai làm mốc?
Chọn người nhỏ tuổi nhất. Khi đó tuổi mọi người khác đều bằng tuổi người mốc cộng thêm một phần, chỉ cần trừ các phần dôi khỏi tổng rồi chia đều.
Vì sao có bài tổng tuổi trước đây không giảm đủ?
Vì có người lúc đó chưa sinh ra, nên tuổi người ấy không bị trừ đủ số năm. Phần lệch giữa tổng tính theo phép trừ đều và tổng đề cho chính là manh mối để tìm tuổi người nhỏ nhất.
Bài tuổi có trung bình cộng giải thế nào?
Nhân trung bình cộng với số người để được tổng tuổi. Có hai tổng của hai nhóm khác nhau thì trừ cho nhau để tách được tuổi một người, rồi giải tiếp như bài tổng – hiệu.
Bài toán tuổi ba người học ở lớp mấy?
Dạng này dùng kiến thức tổng – hiệu và trung bình cộng nên thường gặp ở lớp 4, lớp 5, nhất là trong phần bài nâng cao. Bài có người chưa ra đời thuộc loại khó, thường nằm trong phần bài nâng cao.