Bài toán "mấy năm nữa (hay cách đây mấy năm) tuổi bố gấp k lần tuổi con" giải bằng một ý duy nhất: hiệu số tuổi không đổi, nên ở thời điểm tuổi bố gấp k lần tuổi con, hiệu đó ứng với k − 1 phần bằng nhau. Lấy hiệu chia cho k − 1 được tuổi con lúc ấy, so với tuổi con hiện nay là biết đáp án nằm ở quá khứ hay tương lai.
Công thức gốc và vì sao nó đúng
Giả sử ở một thời điểm nào đó, tuổi bố gấp k lần tuổi con. Vẽ sơ đồ: tuổi con là 1 phần, tuổi bố là k phần như thế. Phần bố hơn con là k − 1 phần. Mà phần chênh này chính là hiệu số tuổi, không thay đổi theo thời gian. Từ đó:
Tuổi con lúc tuổi bố gấp k lần = hiệu số tuổi : (k − 1)
Sau đó:
- Nếu tuổi con lúc ấy lớn hơn tuổi con hiện nay → thời điểm đó ở tương lai. Số năm nữa = tuổi con lúc ấy − tuổi con hiện nay.
- Nếu nhỏ hơn → thời điểm đó ở quá khứ. Số năm trước = tuổi con hiện nay − tuổi con lúc ấy.
- Nếu bằng → chính là năm nay.
Cách này hơn hẳn cách "thử từng năm" mà nhiều học sinh làm: thử thì có thể đúng với số nhỏ, nhưng không chứng minh được là chỉ có một năm như vậy, và rất dễ bỏ sót khi đáp án nằm ở quá khứ.
Bảng nhìn nhanh: hiệu 30 tuổi
Giả sử bố hơn con 30 tuổi. Bảng sau cho thấy tuổi con ở từng mức "gấp k lần". Để ý rằng k càng lớn thì con càng nhỏ — tỉ số tuổi luôn giảm dần theo thời gian.
| Bố gấp con | Số phần chênh | Tuổi con lúc đó | Tuổi bố lúc đó |
|---|---|---|---|
| 2 lần | 1 | 30 : 1 = 30 | 60 |
| 3 lần | 2 | 30 : 2 = 15 | 45 |
| 4 lần | 3 | 30 : 3 = 10 | 40 |
| 6 lần | 5 | 30 : 5 = 6 | 36 |
| 7 lần | 6 | 30 : 6 = 5 | 35 |
Bảng này nói lên một điều thú vị: với hiệu 30 tuổi, bố chỉ gấp 5 lần tuổi con khi con 7 tuổi rưỡi. Nếu đề chỉ chấp nhận tuổi tròn, "bố gấp đúng 5 lần con" sẽ không rơi vào một sinh nhật nào.
Các ví dụ giải mẫu
Ví dụ 1: Thời điểm ở tương lai
Đề. Năm nay bố 36 tuổi, con 6 tuổi. Hỏi sau mấy năm nữa tuổi bố gấp 4 lần tuổi con?
Sơ đồ (bằng lời). Lúc tuổi bố gấp 4 lần: tuổi con 1 phần, tuổi bố 4 phần. Bố hơn con 3 phần, 3 phần ấy ứng với hiệu số tuổi.
Bài giải
Bố hơn con số tuổi là:
36 − 6 = 30 (tuổi)
Khi tuổi bố gấp 4 lần tuổi con thì hiệu số phần bằng nhau là:
4 − 1 = 3 (phần)
Tuổi con khi đó là:
30 : 3 = 10 (tuổi)
Số năm cần tìm là:
10 − 6 = 4 (năm)
Đáp số: 4 năm nữa.
Thử lại. Bốn năm nữa bố 40 tuổi, con 10 tuổi; 40 : 10 = 4. Khớp.
Ví dụ 2: Thời điểm ở quá khứ
Đề. Năm nay mẹ 40 tuổi, con 13 tuổi. Hỏi cách đây mấy năm tuổi mẹ gấp 4 lần tuổi con?
Bài giải
Mẹ hơn con số tuổi là:
40 − 13 = 27 (tuổi)
Khi tuổi mẹ gấp 4 lần tuổi con, hiệu số phần bằng nhau là:
4 − 1 = 3 (phần)
Tuổi con khi đó là:
27 : 3 = 9 (tuổi)
Thời điểm đó cách đây số năm là:
13 − 9 = 4 (năm)
Đáp số: Cách đây 4 năm.
Thử lại. Bốn năm trước mẹ 36 tuổi, con 9 tuổi; 36 : 9 = 4. Khớp.
Để ý: nếu đề hỏi "mấy năm nữa" với đúng các số này, bài sẽ không có đáp án — vì hiện nay mẹ chỉ gấp con hơn 3 lần một chút, và tỉ số chỉ giảm chứ không tăng. Đề cho hỏi "cách đây" là có lý do.
Ví dụ 3: Cùng một nhà, nhiều câu hỏi
Đề. Năm nay bố 30 tuổi, con 12 tuổi. Hỏi: a) Khi nào tuổi bố gấp 3 lần tuổi con? b) Khi nào tuổi bố gấp 2 lần tuổi con?
Bài giải
Bố hơn con số tuổi là:
30 − 12 = 18 (tuổi)
a) Khi tuổi bố gấp 3 lần tuổi con, tuổi con là:
18 : (3 − 1) = 9 (tuổi)
Vì 9 < 12 nên thời điểm đó đã qua, cách đây:
12 − 9 = 3 (năm)
b) Khi tuổi bố gấp 2 lần tuổi con, tuổi con là:
18 : (2 − 1) = 18 (tuổi)
Vì 18 > 12 nên thời điểm đó ở tương lai, sau:
18 − 12 = 6 (năm)
Đáp số: a) Cách đây 3 năm; b) 6 năm nữa.
Thử lại. Ba năm trước: bố 27, con 9, 27 = 3 × 9. Sáu năm nữa: bố 36, con 18, 36 = 2 × 18. Khớp cả hai.
Ví dụ này cho thấy vì sao phải so tuổi con lúc ấy với tuổi con hiện nay thay vì mặc định "mấy năm nữa". Cùng một gia đình, có mốc đã qua, có mốc chưa tới.
Ví dụ 4: Biết tỉ số ở hai thời điểm
Đề. Hiện nay tuổi bố gấp 4 lần tuổi con. Hai mươi năm nữa tuổi bố chỉ còn gấp 2 lần tuổi con. Tính tuổi mỗi người hiện nay.
Suy nghĩ. Không biết tuổi ai, không biết hiệu. Nhưng hiệu vẫn không đổi, và ta có hai cách biểu diễn hiệu đó:
- Hiện nay: con 1 phần, bố 4 phần → hiệu là 3 lần tuổi con hiện nay.
- Hai mươi năm nữa: bố gấp 2 lần con → hiệu bằng đúng tuổi con lúc ấy.
Vậy tuổi con 20 năm nữa bằng 3 lần tuổi con hiện nay. Trong 20 năm, con "lớn thêm" 2 lần tuổi hiện nay của mình.
Bài giải
Hiện nay, coi tuổi con là 1 phần thì tuổi bố là 4 phần, bố hơn con 3 phần.
Hai mươi năm nữa tuổi bố gấp 2 lần tuổi con, nên hiệu số tuổi bằng tuổi con lúc đó. Do đó tuổi con 20 năm nữa là 3 phần.
Số phần ứng với 20 năm là:
3 − 1 = 2 (phần)
Tuổi con hiện nay là:
20 : 2 = 10 (tuổi)
Tuổi bố hiện nay là:
10 × 4 = 40 (tuổi)
Đáp số: Bố 40 tuổi; con 10 tuổi.
Thử lại. Hiện nay 40 = 4 × 10. Hai mươi năm nữa bố 60, con 30, 60 = 2 × 30. Khớp.
Những lỗi hay gặp
- Chia hiệu cho k thay vì k − 1. Bố gấp 4 lần con thì chênh 3 phần, không phải 4. Đây là lỗi số một của dạng bài, sinh ra do vội.
- Quên so với tuổi hiện nay. Ra tuổi con "lúc ấy" là 9 rồi viết luôn "9 năm nữa". Tuổi con lúc ấy không phải số năm.
- Mặc định là tương lai. Đề hỏi "khi nào" mà đáp án ở quá khứ, học sinh trừ ngược ra số âm rồi bối rối.
- Nghĩ tỉ số cũng không đổi như hiệu. "Bố gấp 4 lần con thì 10 năm nữa vẫn gấp 4" — sai. Chỉ có hiệu không đổi.
- Đáp số thiếu chữ. "Đáp số: 4" là chưa đủ. Phải là "4 năm nữa" hoặc "cách đây 4 năm".
Khi đề không có đáp án tròn
Đề bài trong sách luôn chọn số để hiệu chia hết cho k − 1. Khi tự ra đề cho con, cha mẹ nên kiểm điều này trước. Ví dụ bố 30, con 12, hiệu 18: hỏi "bố gấp 5 lần con" thì tuổi con lúc ấy là 18 : 4 = 4,5 tuổi, tức khoảng 7 năm rưỡi trước. Về toán vẫn có nghĩa, nhưng đề tiểu học thường tránh vì "4 tuổi rưỡi" không ứng với một sinh nhật nào.
Ngoài ra còn có giới hạn về đời thật: không ai ra đề "bố gấp 20 lần con" với hiệu 25 tuổi, vì khi đó con mới hơn 1 tuổi, bố hơn 26 tuổi — đúng về số nhưng hơi lạ về câu chuyện. Đề hay là đề có câu chuyện tin được.
Góc nhìn hôm nay: tỉ số tuổi trong chính nhà mình
Một bài tập nhỏ cho cả nhà: lấy tuổi bố (hoặc mẹ) và con, tính xem năm nào bố gấp 3 lần con, năm nào gấp 2 lần. Đánh dấu lên lịch treo tường. Trẻ thường rất thích khi biết, chẳng hạn ở nhà có bố hơn con 30 tuổi, rằng "năm con 15 tuổi thì bố gấp đúng 3 lần con". Bài toán khi gắn vào năm có thật trở thành một mốc để chờ, không còn là con số trên giấy.
Một quan sát đáng kể cho con: bố chỉ có thể gấp 2 lần tuổi con một lần duy nhất trong đời, đúng năm con bằng số tuổi bố hơn con. Sau năm đó, bố không bao giờ gấp 2 lần con nữa.
Bài tự luyện
- Năm nay bố 42 tuổi, con 12 tuổi. Hỏi sau mấy năm nữa tuổi bố gấp 3 lần tuổi con? Đáp số: 3 năm nữa.
- Năm nay mẹ 38 tuổi, con 14 tuổi. Hỏi cách đây mấy năm tuổi mẹ gấp 5 lần tuổi con? Đáp số: Cách đây 8 năm (mẹ 30 tuổi, con 6 tuổi).
- Hiện nay tuổi mẹ gấp 3 lần tuổi con. Mười hai năm nữa tuổi mẹ gấp 2 lần tuổi con. Tính tuổi mỗi người hiện nay. Đáp số: Mẹ 36 tuổi; con 12 tuổi.
Câu hỏi thường gặp
Công thức tính khi nào tuổi bố gấp k lần tuổi con là gì?
Lấy hiệu số tuổi chia cho k − 1 được tuổi con ở thời điểm đó. Sau đó so với tuổi con hiện nay: lớn hơn thì là số năm nữa, nhỏ hơn thì là số năm trước.
Vì sao phải chia cho k − 1 mà không chia cho k?
Vì khi tuổi bố gấp k lần tuổi con, tuổi con là 1 phần, tuổi bố là k phần, nên bố hơn con k − 1 phần. Hiệu số tuổi ứng với số phần chênh lệch đó.
Làm sao biết đáp án ở quá khứ hay tương lai?
So tỉ số tuổi hiện nay với k. Tỉ số tuổi luôn giảm theo thời gian, nên nếu hiện nay bố gấp con ít hơn k lần thì thời điểm cần tìm đã qua; nếu nhiều hơn k lần thì nó ở tương lai.
Bài cho tỉ số ở hai thời điểm giải thế nào?
Biểu diễn hiệu số tuổi theo cả hai thời điểm, cho hai cách biểu diễn bằng nhau. Từ đó tìm số phần ứng với khoảng thời gian giữa hai thời điểm rồi suy ra tuổi.
Dạng toán này thuộc dạng nào trong chương trình?
Đây là bài toán hiệu – tỉ kết hợp với tính chất hiệu số tuổi không đổi. Bài toán tìm hai số khi biết hiệu và tỉ số được học ở lớp 4, nên dạng tuổi này thường gặp từ cuối lớp 4.