Giải toán tính tuổi bằng sơ đồ đoạn thẳng gồm bốn bước: chọn đúng thời điểm để vẽ, vẽ tuổi người nhỏ làm 1 phần, vẽ tuổi người lớn theo tỉ số hoặc hiệu đề cho, rồi ghi số liệu và dấu hỏi lên sơ đồ. Nhìn vào sơ đồ, học sinh biết ngay nên cộng hay trừ số phần, và bài toán tuổi nào cũng trở về một trong ba dạng tổng – hiệu, tổng – tỉ, hiệu – tỉ.
Vì sao bài toán tuổi cần sơ đồ
Đề tuổi thường cài nhiều thời điểm vào cùng một câu: "năm nay", "cách đây 3 năm", "5 năm nữa". Mỗi thời điểm có một cặp số tuổi khác nhau. Không có sơ đồ, học sinh dễ đem tổng của thời điểm này ghép với tỉ số của thời điểm khác. Sơ đồ buộc ta trả lời trước: "Mình đang vẽ tuổi ở năm nào?"
Sơ đồ đoạn thẳng cũng làm hiện rõ cái bất biến của bài tuổi: phần chênh giữa hai đoạn (hiệu số tuổi) giữ nguyên dù vẽ ở thời điểm nào. Khi vẽ hai sơ đồ cho hai thời điểm, khúc chênh này phải dài bằng nhau — đó thường là chìa khoá của bài khó.
Bốn bước vẽ sơ đồ cho bài toán tuổi
- Chọn thời điểm. Vẽ ở thời điểm mà đề cho tỉ số (gấp mấy lần, bằng mấy phần). Tổng hay hiệu thì dịch về thời điểm đó sau.
- Vẽ người có ít phần hơn trước. Thường là tuổi con, tuổi cháu: một đoạn ngắn, gọi là 1 phần. Nếu đề cho "tuổi con bằng 2/7 tuổi bố" thì tuổi con là 2 phần.
- Vẽ người còn lại theo cùng độ dài phần. Tuổi bố gấp 4 lần thì vẽ 4 đoạn bằng đúng đoạn của con, xếp liền nhau, thẳng hàng phía dưới.
- Ghi số liệu. Tổng thì vẽ ngoặc ôm cả hai đoạn, ghi số. Hiệu thì đánh dấu khúc dôi ra ở đoạn dài. Chỗ cần tìm ghi dấu "?".
Trên giấy, sơ đồ được vẽ bằng thước. Ở đây ta mô tả bằng bảng, mỗi ô là một phần bằng nhau:
| Người | Phần 1 | Phần 2 | Phần 3 | Phần 4 | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|---|
| Con | ▬▬ | 1 phần | |||
| Bố | ▬▬ | ▬▬ | ▬▬ | ▬▬ | 4 phần; 3 phần sau là phần bố hơn con |
Bảng trên ứng với "tuổi bố gấp 4 lần tuổi con". Nhìn vào là thấy: tổng hai đoạn là 5 phần, hiệu là 3 phần. Cũng nhìn vào là thấy nếu đề cho hiệu thì phải chia cho 3, không phải chia cho 4.
Các ví dụ giải mẫu
Ví dụ 1: Tổng – tỉ ở cùng một thời điểm
Đề. Tổng số tuổi của mẹ và con là 42 tuổi. Tuổi con bằng 1/5 tuổi mẹ. Tính tuổi mỗi người.
Sơ đồ. Tuổi con: 1 phần. Tuổi mẹ: 5 phần như thế. Một ngoặc ôm cả hai đoạn, ghi 42 tuổi. Dấu "?" đặt ở cả hai đoạn.
Bài giải
Theo sơ đồ, tổng số phần bằng nhau là:
1 + 5 = 6 (phần)
Tuổi con là:
42 : 6 = 7 (tuổi)
Tuổi mẹ là:
7 × 5 = 35 (tuổi)
Đáp số: Con 7 tuổi; mẹ 35 tuổi.
Thử lại. 7 + 35 = 42; 35 : 5 = 7. Khớp.
Câu đầu tiên của bài giải nên là "Theo sơ đồ, tổng số phần bằng nhau là:". Câu này cho thấy phép tính 1 + 5 sinh ra từ hình vẽ, không phải từ trí nhớ công thức.
Ví dụ 2: Hiệu không đổi, tỉ số ở quá khứ
Đề. Anh hơn em 6 tuổi. Cách đây 2 năm, tuổi anh gấp 3 lần tuổi em. Tính tuổi mỗi người hiện nay.
Chọn thời điểm. Tỉ số "gấp 3 lần" đúng ở "cách đây 2 năm", nên vẽ sơ đồ ở thời điểm đó. Hiệu 6 tuổi đúng ở mọi thời điểm, đem vào được ngay.
Sơ đồ (cách đây 2 năm). Tuổi em: 1 phần. Tuổi anh: 3 phần. Khúc 2 phần dôi ra ở đoạn của anh ghi 6 tuổi.
Bài giải
Vì hiệu số tuổi không đổi nên cách đây 2 năm anh cũng hơn em 6 tuổi.
Theo sơ đồ, hiệu số phần bằng nhau là:
3 − 1 = 2 (phần)
Tuổi em cách đây 2 năm là:
6 : 2 = 3 (tuổi)
Tuổi em hiện nay là:
3 + 2 = 5 (tuổi)
Tuổi anh hiện nay là:
5 + 6 = 11 (tuổi)
Đáp số: Anh 11 tuổi; em 5 tuổi.
Thử lại. Hai năm trước anh 9 tuổi, em 3 tuổi, 9 = 3 × 3. Hiện nay 11 − 5 = 6. Khớp.
Ví dụ 3: Tổng ở tương lai, tỉ số hiện nay
Đề. Tuổi cháu hiện nay bằng 1/6 tuổi bà. Bốn năm nữa, tổng số tuổi của hai bà cháu là 78 tuổi. Tính tuổi mỗi người hiện nay.
Chọn thời điểm. Tỉ số đúng ở hiện nay, vậy vẽ sơ đồ hiện nay. Tổng 78 thuộc 4 năm nữa, phải dịch về hiện nay trước khi ghi lên sơ đồ.
Bài giải
Sau 4 năm, mỗi người thêm 4 tuổi, nên tổng số tuổi hai bà cháu hiện nay là:
78 − 4 × 2 = 70 (tuổi)
Coi tuổi cháu hiện nay là 1 phần thì tuổi bà là 6 phần. Tổng số phần bằng nhau là:
1 + 6 = 7 (phần)
Tuổi cháu hiện nay là:
70 : 7 = 10 (tuổi)
Tuổi bà hiện nay là:
10 × 6 = 60 (tuổi)
Đáp số: Bà 60 tuổi; cháu 10 tuổi.
Thử lại. 60 : 6 = 10. Bốn năm nữa 64 + 14 = 78. Khớp.
Ví dụ 4: Hai sơ đồ, hai thời điểm
Đề. Hiện nay tuổi bố gấp 7 lần tuổi con. Mười năm nữa tuổi bố gấp 3 lần tuổi con. Tính tuổi mỗi người hiện nay.
Sơ đồ hiện nay. Con 1 phần nhỏ, bố 7 phần nhỏ. Bố hơn con 6 phần nhỏ.
Sơ đồ 10 năm nữa. Con 1 phần lớn, bố 3 phần lớn. Bố hơn con 2 phần lớn.
Ghép hai sơ đồ. Hiệu số tuổi không đổi, nên 6 phần nhỏ = 2 phần lớn, tức 1 phần lớn = 3 phần nhỏ. Vậy tuổi con 10 năm nữa bằng 3 phần nhỏ, trong khi hiện nay là 1 phần nhỏ. Mười năm ứng với 2 phần nhỏ.
| Thời điểm | Tuổi con | Tuổi bố | Bố hơn con |
|---|---|---|---|
| Hiện nay | 1 phần nhỏ | 7 phần nhỏ | 6 phần nhỏ |
| 10 năm nữa | 1 phần lớn = 3 phần nhỏ | 3 phần lớn = 9 phần nhỏ | 2 phần lớn = 6 phần nhỏ |
Bài giải
Hiện nay, coi tuổi con là 1 phần thì tuổi bố là 7 phần, bố hơn con 6 phần.
Mười năm nữa tuổi bố gấp 3 lần tuổi con, nên hiệu số tuổi gấp 2 lần tuổi con lúc đó. Vì hiệu không đổi, tuổi con 10 năm nữa là:
6 : 2 = 3 (phần)
Số phần ứng với 10 năm là:
3 − 1 = 2 (phần)
Tuổi con hiện nay là:
10 : 2 = 5 (tuổi)
Tuổi bố hiện nay là:
5 × 7 = 35 (tuổi)
Đáp số: Bố 35 tuổi; con 5 tuổi.
Thử lại. 35 = 7 × 5. Mười năm nữa bố 45, con 15, 45 = 3 × 15. Khớp.
Lỗi vẽ sơ đồ hay gặp
- Các phần không đều nhau. Vẽ đoạn của con dài hơn mỗi phần của bố. Khi đó hình không còn giúp suy luận, thậm chí gây hiểu sai. Dùng thước, đo đúng một độ dài cho mọi phần.
- Ghi tổng của năm này lên sơ đồ năm khác. Đây là lỗi gốc của phần lớn bài sai. Trước khi ghi một con số lên sơ đồ, tự hỏi: số này đúng ở năm nào?
- Quên khúc chênh khi có hai sơ đồ. Hai sơ đồ vẽ cạnh nhau mà không đánh dấu khúc bố hơn con thì không thấy được chỗ "bằng nhau" để ghép.
- Vẽ đẹp nhưng không dùng. Có sơ đồ mà bài giải lại viết phép tính không liên quan. Câu "Theo sơ đồ, …" là cách nối hình với lời giải.
Góc nhìn hôm nay: sơ đồ đoạn thẳng và mô hình thanh
Sơ đồ đoạn thẳng trong sách Việt Nam và mô hình thanh (bar model) mà nhiều phụ huynh biết qua tài liệu Singapore cùng chung một ý: biểu diễn đại lượng bằng độ dài để thấy quan hệ phần – toàn thể. Khác nhau chủ yếu ở hình dáng: một bên là đoạn thẳng có vạch chia, một bên là những thanh chữ nhật. Với bài toán tuổi, cả hai đều làm tốt việc giữ khúc chênh cố định giữa hai thời điểm.
Ở nhà, có thể cho con dùng hai dải giấy màu. Dải ngắn là tuổi con, dải dài là tuổi bố. "Mười năm nữa" thì dán thêm vào mỗi dải một mẩu giấy bằng nhau. Trẻ tự thấy phần dải dài thò ra không đổi, và thấy tỉ số "dài gấp mấy lần" thì đã đổi. Một lần làm bằng tay thường đáng giá hơn nhiều trang bài tập.
Bài tự luyện
- Tổng số tuổi của hai ông cháu là 72 tuổi. Tuổi cháu bằng 1/8 tuổi ông. Tính tuổi mỗi người. Đáp số: Ông 64 tuổi; cháu 8 tuổi.
- Chị hơn em 8 tuổi. Ba năm nữa tuổi chị gấp 2 lần tuổi em. Tính tuổi mỗi người hiện nay. Đáp số: Chị 13 tuổi; em 5 tuổi.
- Hiện nay tuổi mẹ gấp 4 lần tuổi con. Mười sáu năm nữa tuổi mẹ gấp 2 lần tuổi con. Tính tuổi mỗi người hiện nay. Đáp số: Mẹ 32 tuổi; con 8 tuổi.
Câu hỏi thường gặp
Vẽ sơ đồ đoạn thẳng bài toán tuổi bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu bằng việc chọn thời điểm có tỉ số. Sau đó vẽ tuổi người có ít phần hơn làm 1 phần, vẽ người còn lại bằng số phần tương ứng, rồi ghi tổng hoặc hiệu và dấu hỏi.
Bài có hai thời điểm thì vẽ mấy sơ đồ?
Vẽ hai sơ đồ, mỗi thời điểm một sơ đồ, đặt cạnh nhau. Đánh dấu khúc chênh lệch ở cả hai sơ đồ, vì hiệu số tuổi không đổi nên hai khúc này bằng nhau và là chỗ để ghép hai sơ đồ.
Tổng số tuổi ở năm khác có ghi thẳng lên sơ đồ được không?
Không. Phải dịch tổng về đúng thời điểm của sơ đồ: mỗi năm tổng của hai người thay đổi 2 tuổi. Ghi nhầm năm là lỗi phổ biến nhất của dạng bài này.
Sơ đồ đoạn thẳng có giống bar model không?
Cùng một ý tưởng là dùng độ dài để thể hiện quan hệ giữa các đại lượng. Sơ đồ đoạn thẳng dùng đoạn có vạch chia, bar model dùng các thanh chữ nhật; với bài tuổi, hai cách cho cùng lời giải.
Học sinh lớp mấy dùng sơ đồ đoạn thẳng cho bài tuổi?
Sơ đồ đoạn thẳng được dùng từ các lớp dưới cho bài nhiều hơn, ít hơn. Với bài tuổi có tỉ số, sơ đồ thường xuất hiện từ lớp 4, khi học sinh học tìm hai số khi biết tổng và tỉ, hiệu và tỉ.