Bài toán đôi thỏ nằm trong sách Liber Abaci (Sách về tính toán) do Leonardo ở Pisa viết năm 1202: bắt đầu với một đôi thỏ, mỗi tháng mỗi đôi đã trưởng thành đẻ ra một đôi mới, đôi mới sau một tháng thì trưởng thành; hỏi sau một năm có bao nhiêu đôi. Đáp số trong sách là 377 đôi. Số đôi thỏ mỗi tháng tạo thành dãy 1, 2, 3, 5, 8, 13…, trong đó mỗi số bằng tổng hai số đứng trước, về sau được gọi là dãy Fibonacci.
Leonardo ở Pisa và cuốn Liber Abaci
Leonardo sinh khoảng năm 1170 ở Pisa, Ý. Cha ông làm việc cho thương nhân Pisa tại cảng Bugia ở Bắc Phi (nay là Béjaïa, Algeria). Tại đây, cậu bé Leonardo học cách tính bằng chữ số Ấn Độ – Ả Rập, rồi tiếp tục tìm hiểu qua những chuyến đi buôn quanh Địa Trung Hải.
Năm 1202, ông viết Liber Abaci, sau đó sửa lại năm 1228. Bản sửa năm 1228 là bản còn lưu truyền. Mục đích chính của sách là giới thiệu với châu Âu cách viết số bằng mười chữ số (kể cả số 0) và cách tính theo lối đó: cộng, trừ, nhân, chia, phân số, đổi tiền, tính lãi buôn bán, chia hàng hoá. Bài toán đôi thỏ chỉ là một bài nhỏ giữa hàng trăm bài.
Tên "Fibonacci" có lẽ rút từ "filius Bonacci" (con nhà Bonacci). Bản thân Leonardo ký tên là Leonardo Pisano hoặc Leonardo Bigollo. Tên Fibonacci được dùng rộng rãi từ thế kỷ 19, khi các nhà sử học toán viết về ông. Cũng từ thế kỷ 19, nhà toán học Pháp Édouard Lucas đặt tên "dãy Fibonacci" cho dãy số trong bài toán thỏ.
Dãy này không phải do Leonardo phát hiện đầu tiên. Các học giả Ấn Độ nghiên cứu nhịp thơ chữ Phạn đã gặp đúng dãy số này từ nhiều thế kỷ trước, khi đếm số cách ghép âm tiết ngắn và dài thành một câu thơ có độ dài cho trước.
Bài toán đôi thỏ
Đề gốc (diễn ý). Một người nhốt một đôi thỏ trong chỗ có tường bao quanh. Hỏi sau một năm, đôi thỏ đó sinh ra bao nhiêu đôi, nếu mỗi tháng mỗi đôi đẻ một đôi mới, và đôi mới bắt đầu đẻ từ tháng thứ hai của đời nó?
Giả thiết của bài rất xa đời thật: thỏ không chết, luôn đẻ đúng một đôi đực cái, đẻ đều mỗi tháng. Leonardo không có ý mô tả thỏ thật; ông dùng câu chuyện để luyện phép cộng liên tiếp.
Ví dụ 1: lập bảng đến hết năm
Bài giải
Nhận xét: số đôi thỏ của tháng sau bằng số đôi tháng này (không con nào chết) cộng với số đôi được đẻ thêm. Số đôi được đẻ thêm bằng số đôi đã có từ tháng trước (vì chỉ những đôi đó đã đủ tuổi đẻ).
Vậy số đôi tháng sau = số đôi tháng này + số đôi tháng trước.
| Thời điểm | Số đôi thỏ | Cách tính |
|---|---|---|
| Ban đầu | 1 | — |
| Sau tháng 1 | 2 | đôi đầu đẻ ngay |
| Sau tháng 2 | 3 | 2 + 1 |
| Sau tháng 3 | 5 | 3 + 2 |
| Sau tháng 4 | 8 | 5 + 3 |
| Sau tháng 5 | 13 | 8 + 5 |
| Sau tháng 6 | 21 | 13 + 8 |
| Sau tháng 7 | 34 | 21 + 13 |
| Sau tháng 8 | 55 | 34 + 21 |
| Sau tháng 9 | 89 | 55 + 34 |
| Sau tháng 10 | 144 | 89 + 55 |
| Sau tháng 11 | 233 | 144 + 89 |
| Sau tháng 12 | 377 | 233 + 144 |
Đáp số: 377 đôi thỏ.
Trong sách, Leonardo cho đôi thỏ đầu tiên đẻ ngay trong tháng thứ nhất, nên dãy của ông bắt đầu 1, 2, 3, 5… và kết thúc ở 377. Ông còn chỉ ra một cách cộng nhanh: cộng số đầu với số thứ hai, số thứ hai với số thứ ba, cứ thế. Sách hôm nay thường viết dãy từ 1, 1, 2, 3, 5…; hai cách chỉ lệch nhau một bước.
Thử lại: dùng tính chất dãy, cộng ngược hai số cuối: 377 – 233 = 144, 233 – 144 = 89, đúng với bảng.
Ví dụ 2: leo cầu thang (dãy Fibonacci ngoài chuyện thỏ)
Đề. Cầu thang lên gác có 10 bậc. Mỗi bước, bạn Nam bước lên 1 bậc hoặc 2 bậc. Hỏi Nam có bao nhiêu cách đi hết cầu thang?
Bài giải
Gọi "số cách lên bậc thứ n". Muốn tới bậc n, bước cuối cùng hoặc từ bậc n – 1 (bước 1 bậc), hoặc từ bậc n – 2 (bước 2 bậc). Vậy số cách lên bậc n = số cách lên bậc n – 1 + số cách lên bậc n – 2.
Lên bậc 1: 1 cách. Lên bậc 2: 2 cách (1 + 1 hoặc 2).
Các bậc tiếp theo: bậc 3: 3 cách; bậc 4: 5; bậc 5: 8; bậc 6: 13; bậc 7: 21; bậc 8: 34; bậc 9: 55; bậc 10: 89.
Đáp số: 89 cách.
Thử lại với 4 bậc bằng cách liệt kê: 1+1+1+1; 2+1+1; 1+2+1; 1+1+2; 2+2. Có 5 cách, đúng với bảng.
Bài cầu thang chính là bài nhịp thơ của các học giả Ấn Độ đổi trang phục: âm tiết ngắn là bước 1 bậc, âm tiết dài là bước 2 bậc.
Ví dụ 3: bảy bà cụ đi Rome (cũng trong Liber Abaci)
Đề gốc (diễn ý). Bảy bà cụ đi đến Rome. Mỗi bà có 7 con la, mỗi con la chở 7 bao, mỗi bao đựng 7 ổ bánh, mỗi ổ bánh có 7 con dao, mỗi con dao có 7 vỏ dao. Hỏi tất cả có bao nhiêu thứ?
Bài giải
Số bà cụ: 7.
Số con la: 7 × 7 = 49.
Số bao: 49 × 7 = 343.
Số ổ bánh: 343 × 7 = 2.401.
Số dao: 2.401 × 7 = 16.807.
Số vỏ dao: 16.807 × 7 = 117.649.
Tổng cộng:
7 + 49 + 343 + 2.401 + 16.807 + 117.649 = 137.256
Đáp số: 137.256.
Bài này cùng khuôn với bài "bảy ngôi nhà" trong papyrus Rhind của Ai Cập, chỉ thêm một bậc. Không có bằng chứng Leonardo biết bài Ai Cập; nhiều khả năng khuôn bài "lũy thừa của 7" đã lưu truyền trong dân gian quanh Địa Trung Hải.
Dãy Fibonacci có thật sự ở khắp nơi?
Số cánh hoa của nhiều loài hoa (3, 5, 8), số vòng xoắn trên đài hoa hướng dương và trên quả thông thường là các số Fibonacci liền nhau. Hiện tượng này có thật và đã được nghiên cứu nhiều trong thực vật học.
Nhưng cũng có nhiều lời đồn quá đà: "mọi vỏ ốc đều là xoắn ốc vàng", "kim tự tháp, đền Parthenon, tranh Mona Lisa đều xây theo tỉ lệ vàng". Phần lớn những khẳng định này không có bằng chứng, hoặc chỉ đúng khi người đo chọn điểm đo cho vừa ý. Khi kể cho con, hãy phân biệt "thấy được trên hoa hướng dương" với "nghe nói".
Góc nhìn hôm nay
Đóng góp lớn nhất của Leonardo cho châu Âu không phải là dãy thỏ mà là việc phổ biến chữ số Ấn Độ – Ả Rập trong buôn bán, kế toán. Bài thỏ nổi tiếng vì dãy số đẹp, nhưng các thương nhân thời đó mua sách để học tính tiền, đổi tiền, chia lãi.
Với học sinh, bài thỏ là cửa vào tư duy "dựa vào kết quả trước để tính kết quả sau". Lập bảng tháng theo tháng, rồi tìm ra quy luật "cộng hai số trước", là quá trình y như nhà toán học làm việc. Đừng đưa công thức trước; để con tự đếm thỏ bằng hạt đậu vài tháng đầu.
Ở Pisa ngày nay có tượng Leonardo Fibonacci. Muốn đọc sách, có bản dịch tiếng Anh đầy đủ Liber Abaci của L. E. Sigler (2002).
Bài tự luyện
- Viết tiếp dãy 1, 1, 2, 3, 5, 8 tới số thứ 12. Đáp số: 13, 21, 34, 55, 89, 144.
- Cầu thang có 6 bậc, mỗi bước lên 1 hoặc 2 bậc. Có bao nhiêu cách? Đáp số: 13 cách.
- Tính tổng 1 + 1 + 2 + 3 + 5 + 8 + 13 + 21. So sánh với số thứ 10 của dãy (55) rồi rút ra nhận xét. Đáp số: tổng là 54, ít hơn số thứ 10 đúng 1.
- Lát một lối đi dài 5 m, rộng 1 m bằng những tấm gạch 1 m × 1 m và 2 m × 1 m. Có bao nhiêu cách lát? Đáp số: 8 cách.
Câu hỏi thường gặp
Bài toán đôi thỏ của Fibonacci là gì?
Là bài toán trong Liber Abaci (1202): một đôi thỏ, mỗi tháng mỗi đôi đã trưởng thành đẻ một đôi mới, đôi mới trưởng thành sau một tháng; hỏi sau một năm có bao nhiêu đôi. Đáp số trong sách là 377 đôi.
Dãy Fibonacci là gì?
Là dãy số trong đó mỗi số bằng tổng hai số đứng ngay trước nó: 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21… Tên gọi được đặt vào thế kỷ 19, để ghi nhận bài toán thỏ của Leonardo ở Pisa.
Fibonacci có phải người phát hiện ra dãy số này không?
Không. Các học giả Ấn Độ nghiên cứu nhịp thơ chữ Phạn đã biết dãy số này từ nhiều thế kỷ trước. Leonardo là người đưa nó vào sách toán châu Âu qua bài toán thỏ.
Liber Abaci viết năm nào?
Leonardo ở Pisa viết Liber Abaci năm 1202 và sửa lại năm 1228; bản lưu truyền đến nay là bản năm 1228. Sách chủ yếu dạy cách tính bằng chữ số Ấn Độ – Ả Rập cho việc buôn bán.
Dãy Fibonacci có trong tự nhiên không?
Có ở một số hiện tượng như số vòng xoắn trên hoa hướng dương, quả thông và số cánh của nhiều loài hoa. Tuy nhiên nhiều khẳng định về tỉ lệ vàng trong kiến trúc, hội hoạ hay mọi vỏ ốc là thiếu bằng chứng.