Suy TínhWiki
Tìm
Giải bài toán bằng cách lập phương trình

Giải bài toán bằng cách lập hệ phương trình lớp 9: các bước, ví dụ

Lập hệ phương trình: chọn hai ẩn, lập hai phương trình từ hai dữ kiện độc lập, giải bằng thế hoặc cộng đại số, đối chiếu điều kiện. Ví dụ cam quýt, chuyển động, chở hàng.

Giải bài toán bằng cách lập hệ phương trình lớp 9: các bước, ví dụ

Giải bài toán bằng cách lập hệ phương trình (Toán 9) gồm ba bước như lập phương trình, chỉ khác là chọn hai ẩn x, y cho hai đại lượng chưa biết, tìm hai mối liên hệ độc lập trong đề để viết hai phương trình, rồi giải hệ bằng phương pháp thế hoặc cộng đại số. Cách này hợp với những bài có hai câu dữ kiện "song song", như mua hai lần với hai cách phối khác nhau, hay hai kịch bản chuyển động khác nhau. Bước cuối vẫn là đối chiếu điều kiện của cả hai ẩn.

Khi nào nên dùng hai ẩn

Mọi bài giải được bằng hệ hai ẩn đều có thể giải bằng một ẩn, vì có thể rút một ẩn theo ẩn kia. Nhưng hai ẩn đáng dùng khi:

  • Đề có hai câu dữ kiện cân xứng, mỗi câu dính đến cả hai đại lượng (3 kg cam và 2 kg quýt…, 2 kg cam và 3 kg quýt…).
  • Viết đại lượng thứ hai theo ẩn thứ nhất sẽ ra biểu thức có phân số.
  • Đề hỏi cả hai đại lượng, và không đại lượng nào "chính" hơn.

Các bước chuẩn theo sách giáo khoa:

  1. Lập hệ phương trình: chọn hai ẩn, đặt điều kiện; biểu diễn các đại lượng chưa biết theo ẩn; lập hai phương trình.
  2. Giải hệ: thế hoặc cộng đại số.
  3. Trả lời: kiểm tra nghiệm thoả mãn điều kiện của cả x và y, rồi kết luận.

Hai phương pháp giải hệ, chọn cái nào

Phương phápCách làmHợp khi
ThếRút một ẩn từ một phương trình rồi thay vào phương trình kiaCó một phương trình dạng x + y = 14 hoặc x = 2y, rút ra rất gọn
Cộng đại sốNhân hai phương trình với số thích hợp để hệ số một ẩn bằng nhau (hoặc đối nhau), rồi cộng hoặc trừHệ số của hai ẩn đều khác 1, như 3x + 2y và 2x + 3y

Với hệ cân xứng kiểu 3x + 2y = a, 2x + 3y = b, có mẹo: cộng hai phương trình được 5(x + y) = a + b, trừ hai phương trình được x − y = a − b. Bài trở thành bài "tổng và hiệu" của lớp 4.

Ví dụ 1: mua cam và quýt ở chợ phiên

Đề. Ở chợ phiên, mẹ mua 3 kg cam và 2 kg quýt hết 190.000 đồng. Cô Lan mua 2 kg cam và 3 kg quýt cùng loại hết 185.000 đồng. Hỏi giá mỗi ki-lô-gam cam, quýt là bao nhiêu? (Giá trong đề là số tròn minh hoạ.)

Bài giải

Gọi giá 1 kg cam là x (nghìn đồng), giá 1 kg quýt là y (nghìn đồng), điều kiện x > 0, y > 0.

Mẹ mua 3 kg cam và 2 kg quýt hết 190 nghìn đồng: 3x + 2y = 190. (1)

Cô Lan mua 2 kg cam và 3 kg quýt hết 185 nghìn đồng: 2x + 3y = 185. (2)

Cộng (1) và (2): 5x + 5y = 375, suy ra x + y = 75. (3)

Lấy (1) trừ (2): x − y = 5. (4)

Từ (3) và (4): 2x = 80, x = 40; y = 75 − 40 = 35 (thoả mãn điều kiện).

Đáp số: cam 40.000 đồng/kg, quýt 35.000 đồng/kg.

Thử lại. 3 × 40 + 2 × 35 = 120 + 70 = 190 nghìn đồng. 2 × 40 + 3 × 35 = 80 + 105 = 185 nghìn đồng. Đúng.

Ví dụ 2: một quãng đường, hai kịch bản

Đề. Hai địa điểm A và B cách nhau 90 km. Một người đi xe máy ở A và một người đi xe đạp ở B. Nếu hai người xuất phát cùng lúc và đi ngược chiều thì sau 2 giờ gặp nhau. Nếu hai người xuất phát cùng lúc và đi cùng chiều theo hướng từ A sang B thì sau 6 giờ người đi xe máy đuổi kịp người đi xe đạp. Tính vận tốc mỗi người.

Phân tích. Mỗi kịch bản cho một phương trình. Ngược chiều: tổng quãng đường bằng 90. Cùng chiều: xe máy đi hơn xe đạp đúng 90 km (khoảng cách ban đầu).

Bài giải

Gọi vận tốc xe máy là x (km/giờ), vận tốc xe đạp là y (km/giờ), điều kiện x > y > 0 (xe máy đuổi kịp được nên nhanh hơn).

Đi ngược chiều, sau 2 giờ gặp nhau: 2x + 2y = 90, tức x + y = 45. (1)

Đi cùng chiều, sau 6 giờ xe máy đuổi kịp: 6x − 6y = 90, tức x − y = 15. (2)

Cộng (1) và (2): 2x = 60, x = 30. Suy ra y = 45 − 30 = 15 (thoả mãn điều kiện).

Đáp số: xe máy 30 km/giờ, xe đạp 15 km/giờ.

Thử lại. Ngược chiều 2 giờ: 60 + 30 = 90 km. Cùng chiều 6 giờ: xe máy đi 180 km, xe đạp đi 90 km, hơn nhau 90 km, đúng bằng khoảng cách ban đầu. Đúng.

Ví dụ 3: hai loại xe chở nông sản

Đề. Một hợp tác xã dùng 14 xe tải gồm hai loại để chở 54 tấn nông sản ra ga. Mỗi xe lớn chở 5 tấn, mỗi xe nhỏ chở 3 tấn, các xe đều chở đầy. Hỏi có bao nhiêu xe mỗi loại?

Bài giải

Gọi số xe lớn là x (xe), số xe nhỏ là y (xe), điều kiện x, y nguyên dương.

Tổng số xe là 14: x + y = 14. (1)

Tổng khối lượng chở là 54 tấn: 5x + 3y = 54. (2)

Từ (1): y = 14 − x. Thay vào (2): 5x + 3(14 − x) = 54, tức 2x + 42 = 54, x = 6.

Suy ra y = 14 − 6 = 8 (thoả mãn điều kiện).

Đáp số: 6 xe lớn, 8 xe nhỏ.

Thử lại. 6 + 8 = 14 xe; 6 × 5 + 8 × 3 = 30 + 24 = 54 tấn. Đúng.

Đây là bài mà học sinh tiểu học giải bằng giả thiết tạm: giả sử cả 14 xe đều nhỏ thì chở được 42 tấn, thiếu 12 tấn, mỗi xe lớn chở hơn 2 tấn nên có 12 : 2 = 6 xe lớn. Phép thế 5x + 3(14 − x) = 54 chính là phép tính đó viết bằng chữ. Điều kiện nguyên dương ở đây rất quan trọng: nếu đề nói 55 tấn thì x = 6,5, loại, vì không có nửa chiếc xe.

Lỗi hay gặp khi lập hệ

  1. Hai phương trình thực ra là một. Ví dụ x + y = 45 và 2x + 2y = 90 chỉ là một điều nhân đôi. Hệ như vậy có vô số nghiệm; cần tìm thêm dữ kiện thật sự khác.
  2. Đổi chỗ x và y giữa chừng. Gọi x là cam ở dòng đầu, xuống dòng thứ ba lại dùng x cho quýt. Nên ghi rõ ẩn nào là gì ngay cạnh mỗi phương trình.
  3. Thiếu điều kiện so sánh. Ở ví dụ 2, điều kiện x > y quan trọng: nếu tính ra y > x thì xe máy không thể đuổi kịp.
  4. Chỉ trả lời một ẩn. Đề hỏi cả hai, giải ra cả hai thì trả lời cả hai.

Góc nhìn hôm nay: hệ phương trình trong việc vặt hằng ngày

Những tình huống hai lần mua với hai cách phối khác nhau gặp thường xuyên: hai lần mua bánh và sữa, hai lần đổ xăng và mua nước. Từ hai hoá đơn có thể tính ngược ra giá từng món, đúng như ví dụ 1. Với học sinh, tự đặt đề từ hai hoá đơn thật của gia đình là bài luyện có hồn hơn mọi bài in sẵn.

Chương trình Toán 9 hiện hành dạy hệ hai phương trình bậc nhất hai ẩn, phương pháp thế và cộng đại số, rồi giải bài toán bằng cách lập hệ. Sau đó học sinh học phương trình bậc hai, nơi nhiều bài thực tế cho hai nghiệm và phải loại một. Bài làm chung giải bằng hệ phương trình trong cùng danh mục là một dạng hệ có ẩn ở mẫu, cần thêm bước đặt ẩn phụ.

Bài tự luyện

  1. Mua 2 cây bút và 3 quyển vở hết 41.000 đồng; mua 3 cây bút và 2 quyển vở cùng loại hết 39.000 đồng. Tính giá một cây bút và một quyển vở. Đáp số: bút 7.000 đồng, vở 9.000 đồng.
  2. Dùng 20 xe gồm xe lớn chở 5 tấn và xe nhỏ chở 3 tấn để chở 76 tấn hàng, các xe chở đầy. Hỏi mỗi loại có bao nhiêu xe? Đáp số: 8 xe lớn, 12 xe nhỏ.
  3. Hai địa điểm cách nhau 60 km. Hai người đi xe đạp xuất phát cùng lúc từ hai địa điểm. Đi ngược chiều thì sau 2 giờ gặp nhau; đi cùng chiều thì sau 6 giờ người nhanh đuổi kịp người chậm. Tính vận tốc mỗi người. Đáp số: 20 km/giờ và 10 km/giờ.

Câu hỏi thường gặp

Giải bài toán bằng cách lập hệ phương trình gồm mấy bước?

Gồm ba bước: lập hệ phương trình (chọn hai ẩn, đặt điều kiện, lập hai phương trình), giải hệ, và trả lời sau khi đối chiếu điều kiện. Nội dung này thuộc chương trình Toán 9.

Nên giải hệ bằng phương pháp thế hay cộng đại số?

Nếu có một phương trình rút ẩn gọn như x + y = 14 thì dùng phương pháp thế. Nếu hệ số các ẩn đều khác 1, như 3x + 2y và 2x + 3y, thì cộng đại số nhanh hơn. Hai cách cho cùng kết quả.

Bài toán nào nên dùng hai ẩn thay vì một ẩn?

Bài có hai câu dữ kiện cân xứng, mỗi câu liên quan cả hai đại lượng, và đề hỏi cả hai. Dùng hai ẩn giúp viết phương trình thẳng theo lời văn, ít phải biến đổi trước.

Hệ phương trình khác giả thiết tạm ở tiểu học thế nào?

Về ý tưởng, hai cách giống nhau: phép thế y = 14 − x tương ứng với việc giả sử tất cả là một loại. Khác ở chỗ hệ phương trình là cách làm chung cho mọi bài, còn giả thiết tạm cần nghĩ ra cách giả sử phù hợp cho từng bài.

Hệ có vô số nghiệm trong bài toán thực tế nghĩa là gì?

Nghĩa là hai phương trình lập được thực ra nói cùng một điều, đề chưa cho đủ dữ kiện độc lập. Cần đọc lại đề tìm thêm một mối liên hệ khác, hoặc kết luận đề thiếu dữ kiện.

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính

Bài viết liên quan

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store