Trong bài toán đo lường, hỗn số (như 2 3/4 m) và số thập phân (như 2,75 m) là hai cách viết cùng một độ dài, và muốn tính nhanh thì nên đưa mọi số về cùng một kiểu trước khi cộng, trừ, nhân, chia. Phần phân số có mẫu 2, 4, 5, 8, 10 đổi ra số thập phân rất gọn (3/4 = 0,75; 1/5 = 0,2); khi gặp mẫu 3, 6, 7 thì nên giữ ở dạng phân số. Cuối cùng, đổi đáp số về đơn vị mà đề hỏi.
Hỗn số là gì và vì sao đo lường hay dùng
Hỗn số gồm một phần nguyên và một phần phân số nhỏ hơn 1: 2 3/4 đọc là "hai và ba phần tư", nghĩa là 2 + 3/4. Ngoài đời người ta nói "hai mét rưỡi", "một cân rưỡi", "ba tiếng rưỡi" — tất cả là hỗn số nói bằng lời, với "rưỡi" là 1/2.
Số thập phân thì xuất hiện trên mọi dụng cụ đo hiện đại: cân điện tử hiện 1,25 kg, thước cuộn chia milimét, đồng hồ đo điện nước có chữ số sau dấu phẩy. Bài toán có lời văn hay trộn cả hai để kiểm tra xem học sinh có đổi qua lại được không.
Đổi qua lại giữa hỗn số, phân số và số thập phân
Hỗn số sang phân số
Lấy phần nguyên nhân mẫu số rồi cộng tử số, giữ nguyên mẫu: 2 3/4 = (2 × 4 + 3)/4 = 11/4.
Hỗn số sang số thập phân
Giữ phần nguyên, đổi phần phân số ra số thập phân: 2 3/4 = 2 + 0,75 = 2,75. Cách đổi phần phân số: viết thành phân số thập phân (mẫu 10, 100, 1.000) hoặc lấy tử chia cho mẫu.
Số đo có hai đơn vị sang số thập phân
2 m 35 cm = 2 m + 35/100 m = 2,35 m. Cũng có thể viết 2 35/100 m = 2 7/20 m.
| Phân số | Số thập phân | Nói hằng ngày |
|---|---|---|
| 1/2 | 0,5 | rưỡi |
| 1/4 | 0,25 | một phần tư |
| 3/4 | 0,75 | ba phần tư |
| 1/5 | 0,2 | một phần năm |
| 3/5 | 0,6 | ba phần năm |
| 1/8 | 0,125 | một phần tám |
| 1/3 | 0,333… (không hết) | một phần ba |
Dòng cuối là lý do không phải lúc nào cũng đổi được ra số thập phân gọn. Phân số tối giản có mẫu chỉ chứa thừa số 2 và 5 thì đổi ra số thập phân hữu hạn; mẫu có thừa số 3, 7… thì không. Gặp trường hợp đó, giữ nguyên phân số mà tính.
Bốn ví dụ giải từ dễ đến khó
Ví dụ 1: Cắt dây
Đề. Một sợi dây thừng dài 2 3/4 m. Bác Tám cắt ra 1 1/2 m để buộc trâu. Hỏi sợi dây còn lại dài bao nhiêu mét?
Bài giải
Đổi: 2 3/4 m = 2,75 m; 1 1/2 m = 1,5 m.
Sợi dây còn lại dài:
2,75 − 1,5 = 1,25 (m)
Đáp số: 1,25 m (tức 1 1/4 m).
Thử lại bằng phân số. 2 3/4 − 1 1/2 = 11/4 − 6/4 = 5/4 = 1 1/4 m = 1,25 m. Khớp.
Ví dụ 2: Rót dầu vào chai
Đề. Một can dầu có 4 1/2 lít. Người ta rót dầu vào các chai, mỗi chai chứa 0,75 lít. Hỏi rót được bao nhiêu chai đầy?
Bài giải
Đổi: 4 1/2 lít = 4,5 lít.
Số chai rót được là:
4,5 : 0,75 = 6 (chai)
Đáp số: 6 chai.
Thử lại. 0,75 × 6 = 4,5 lít. Khớp.
Mẹo chia số thập phân: nhân cả số bị chia và số chia với 100 để bỏ dấu phẩy: 450 : 75 = 6. Hoặc dùng phân số: 9/2 : 3/4 = 9/2 × 4/3 = 6.
Ví dụ 3: May áo từ một súc vải
Đề. Mỗi chiếc áo may hết 1 1/5 m vải. a) Có 6 m vải thì may được mấy chiếc áo? b) Nếu có 7 m vải thì may được nhiều nhất mấy chiếc áo và còn thừa bao nhiêu mét vải?
Bài giải
Đổi: 1 1/5 m = 1,2 m.
a) Số áo may được từ 6 m vải là:
6 : 1,2 = 5 (chiếc)
b) Ta có 7 : 1,2 được 5, dư một phần. Năm chiếc áo dùng hết:
1,2 × 5 = 6 (m)
Số vải còn thừa là:
7 − 6 = 1 (m)
Vì 1 m < 1,2 m nên không may thêm được chiếc nào.
Đáp số: a) 5 chiếc áo; b) 5 chiếc áo, thừa 1 m vải.
Thử lại. 1,2 × 5 + 1 = 7 m. Khớp.
Câu b là một phép chia có dư với số thập phân. Đáp số "5,83 chiếc áo" là vô nghĩa: áo phải may trọn chiếc. Đọc câu hỏi để biết cần thương nguyên hay thương thập phân.
Ví dụ 4: Nạo vét mương — nhiều kiểu số trong một đề
Đề. Con mương dẫn nước vào ruộng dài 1 3/5 km. Ngày thứ nhất, đội thuỷ lợi nạo vét được 0,45 km. Ngày thứ hai nạo vét được 3/4 km. Hỏi còn bao nhiêu mét mương chưa nạo vét?
Suy nghĩ. Đề có hỗn số, số thập phân và phân số. Ba mẫu số 5, 4 đều đổi ra số thập phân gọn, nên đưa hết về số thập phân. Đáp số hỏi bằng mét, nhớ đổi ở bước cuối.
Bài giải
Đổi: 1 3/5 km = 1,6 km; 3/4 km = 0,75 km.
Hai ngày nạo vét được:
0,45 + 0,75 = 1,2 (km)
Đoạn mương còn lại dài:
1,6 − 1,2 = 0,4 (km)
Đổi: 0,4 km = 400 m.
Đáp số: 400 m.
Thử lại. 450 m + 750 m + 400 m = 1.600 m = 1,6 km = 1 3/5 km. Khớp.
Những lỗi hay gặp
- Đọc hỗn số thành phép nhân. 2 3/4 không phải 2 × 3/4. Nó là 2 + 3/4.
- Đổi phần phân số sai. 1 1/5 viết thành 1,5 vì "có số 5". Đúng là 1/5 = 0,2, nên 1 1/5 = 1,2.
- Đổi đơn vị lệch chữ số. 0,4 km viết thành 40 m. Nhớ 1 km = 1.000 m, nên 0,4 km = 400 m. Cách chắc: dời dấu phẩy sang phải ba chữ số.
- Để đáp số ở kiểu số khác đề hỏi. Đề hỏi "bao nhiêu mét" mà đáp số ghi "0,4 km". Không sai về giá trị, nhưng chưa trả lời đúng câu hỏi.
- Cố đổi 1/3 ra số thập phân. Viết 1/3 = 0,33 rồi tính tiếp, kết quả lệch. Khi mẫu có thừa số 3, tính bằng phân số.
Góc nhìn hôm nay: đọc số trên dụng cụ đo ở nhà
Trong nhà có sẵn những "giáo cụ" tốt nhất cho dạng bài này: cân bếp điện tử, thước dây may vá, ca đong có vạch, bình nước có ghi dung tích. Cho con đọc to số đo rồi nói lại bằng hai cách: "Một phẩy hai lăm ki-lô-gam, tức một cân và một phần tư cân". Khi con nói được cả hai cách, con đã hiểu hỗn số và số thập phân là một.
Một bài thực hành nhỏ: đong 1 1/2 lít nước bằng một ca 0,25 lít. Trước khi đong, để con tính phải đổ bao nhiêu ca (6 ca), rồi đong thật để kiểm. Một lần đong đúng số ca đã tính nhớ lâu hơn nhiều so với một dòng đáp số trên vở.
Bài tự luyện
- Mẹ mua 3 1/2 kg gạo nếp và 1,75 kg đậu xanh. Hỏi mẹ mua tất cả bao nhiêu ki-lô-gam? Đáp số: 5,25 kg.
- Một bình có 2 1/4 lít nước, rót vào các cốc, mỗi cốc 0,25 lít. Rót được bao nhiêu cốc? Đáp số: 9 cốc.
- Quãng đường từ nhà đến trường dài 5 3/4 km. Bạn Nam đạp xe được 3,8 km thì dừng nghỉ. Hỏi Nam còn phải đi bao nhiêu ki-lô-mét nữa? Đáp số: 1,95 km.
Câu hỏi thường gặp
Hỗn số là gì?
Hỗn số gồm phần nguyên và phần phân số nhỏ hơn 1, viết liền nhau, ví dụ 2 3/4 nghĩa là 2 + 3/4. Trong đời sống, "hai mét rưỡi" chính là hỗn số 2 1/2 m.
Đổi hỗn số sang số thập phân thế nào?
Giữ nguyên phần nguyên, đổi phần phân số ra số thập phân rồi cộng vào. Ví dụ 2 3/4 = 2 + 0,75 = 2,75; 1 1/5 = 1 + 0,2 = 1,2.
Đổi hỗn số sang phân số thế nào?
Lấy phần nguyên nhân với mẫu số, cộng với tử số, được tử số mới; mẫu số giữ nguyên. Ví dụ 2 3/4 = (2 × 4 + 3)/4 = 11/4.
Khi nào nên tính bằng phân số thay vì số thập phân?
Khi trong đề có phân số mà mẫu số có thừa số khác 2 và 5, như 1/3 hay 2/7. Những phân số này không đổi được ra số thập phân hữu hạn, làm tròn sẽ khiến đáp số lệch.
Hỗn số học ở lớp mấy?
Hỗn số và số thập phân là nội dung của cuối tiểu học, thường gắn với các bài đo độ dài, khối lượng, dung tích. Ở THCS, học sinh làm việc với phân số và số thập phân tổng quát hơn, kể cả số âm.