Suy TínhWiki
Tìm
Giải bài toán bằng cách lập phương trình

Lập phương trình bài toán hình học: chu vi, diện tích mảnh vườn

Gọi một cạnh mảnh vườn là x, dùng chu vi viết cạnh kia, lập phương trình từ độ tăng giảm diện tích. Ví dụ lớp 8 bậc nhất và bài lối đi quanh vườn lớp 9 phải loại nghiệm.

Lập phương trình bài toán hình học: chu vi, diện tích mảnh vườn

Bài toán hình học giải bằng cách lập phương trình thường hỏi kích thước một mảnh vườn hình chữ nhật khi biết chu vi, diện tích và cách các cạnh thay đổi. Cách làm: gọi chiều rộng (hoặc chiều dài) là x, dùng chu vi để viết cạnh kia theo x, rồi lập phương trình từ câu "tăng chiều này, giảm chiều kia thì diện tích tăng (giảm) bao nhiêu". Ở lớp 8, phần x² thường triệt tiêu và còn lại phương trình bậc nhất; ở lớp 9 có bài dẫn tới phương trình bậc hai phải loại nghiệm.

Công thức cần dùng, không hơn

Bài loại này chỉ cần hai công thức của hình chữ nhật và một của hình vuông. Chúng chỉ là dữ kiện; phần chính là lập luận.

HìnhChu viDiện tích
Hình chữ nhật dài a, rộng b(a + b) × 2a × b
Hình vuông cạnh aa × 4a × a

Điều kiện cho ẩn là chiều dài, chiều rộng dương. Nếu đề nói giảm chiều rộng 2 m thì chiều rộng phải lớn hơn 2. Nếu đề cho nửa chu vi là 32 m thì mỗi cạnh nhỏ hơn 32. Khi đề nói "chiều dài, chiều rộng" thì thường chiều dài không nhỏ hơn chiều rộng; điều này giúp loại bớt nghiệm.

Ví dụ 1: đổi kích thước, diện tích tăng

Đề. Một mảnh vườn hình chữ nhật có chu vi 64 m. Nếu tăng chiều dài thêm 4 m và giảm chiều rộng đi 2 m thì diện tích mảnh vườn tăng thêm 12 m². Tính chiều dài và chiều rộng của mảnh vườn.

Phân tích. Nửa chu vi là 32 m. Gọi chiều rộng là x thì chiều dài là 32 − x. Diện tích mới trừ diện tích cũ bằng 12.

Bài giải

Nửa chu vi mảnh vườn là 64 : 2 = 32 (m).

Gọi chiều rộng mảnh vườn là x (m), điều kiện 2 < x < 16 (chiều rộng lớn hơn 2 để giảm được 2 m, và nhỏ hơn nửa của 32 vì chiều rộng không lớn hơn chiều dài).

Chiều dài mảnh vườn là 32 − x (m). Diện tích ban đầu là x(32 − x) (m²).

Sau khi thay đổi, chiều dài là 36 − x (m), chiều rộng là x − 2 (m), diện tích là (36 − x)(x − 2) (m²).

Theo đề bài ta có phương trình: (36 − x)(x − 2) − x(32 − x) = 12.

Khai triển: (36x − 72 − x² + 2x) − (32x − x²) = 12, suy ra 6x − 72 = 12, 6x = 84, x = 14 (thoả mãn điều kiện).

Chiều dài là 32 − 14 = 18 (m).

Đáp số: chiều dài 18 m, chiều rộng 14 m.

Thử lại. Chu vi (18 + 14) × 2 = 64 m. Diện tích cũ 18 × 14 = 252 m². Kích thước mới 22 m và 12 m, diện tích 22 × 12 = 264 m², tăng 264 − 252 = 12 m². Đúng.

Lưu ý: hai số hạng −x² và +x² triệt tiêu nhau. Đây là "dấu hiệu" của bài lớp 8 được ra đúng: nhìn qua thì có x², tính kỹ thì còn phương trình bậc nhất.

Ví dụ 2: chiều dài gấp ba chiều rộng

Đề. Một thửa ruộng hình chữ nhật có chiều dài gấp 3 lần chiều rộng. Nếu tăng mỗi chiều thêm 5 m thì diện tích tăng thêm 385 m². Tính các kích thước của thửa ruộng.

Bài giải

Gọi chiều rộng thửa ruộng là x (m), điều kiện x > 0.

Chiều dài là 3x (m), diện tích ban đầu là 3x × x = 3x² (m²).

Sau khi tăng, chiều dài là 3x + 5 (m), chiều rộng là x + 5 (m), diện tích là (3x + 5)(x + 5) (m²).

Theo đề bài ta có phương trình: (3x + 5)(x + 5) − 3x² = 385.

Khai triển: 3x² + 15x + 5x + 25 − 3x² = 385, suy ra 20x + 25 = 385, 20x = 360, x = 18 (thoả mãn điều kiện).

Chiều dài là 3 × 18 = 54 (m).

Đáp số: chiều dài 54 m, chiều rộng 18 m.

Thử lại. Diện tích cũ 54 × 18 = 972 m². Kích thước mới 59 m và 23 m, diện tích 59 × 23 = 1357 m². Tăng 1357 − 972 = 385 m². Đúng.

Có thể hình dung phần tăng thêm bằng hình vẽ trong đầu: một dải dọc chiều dài, rộng 5 m (diện tích 54 × 5); một dải dọc chiều rộng, rộng 5 m (diện tích 18 × 5); và một ô vuông nhỏ ở góc 5 × 5. Tổng 270 + 90 + 25 = 385. Phương trình 20x + 25 = 385 chính là 3x × 5 + x × 5 + 25.

Ví dụ 3 (lớp 9): làm lối đi quanh vườn

Đề. Một khu vườn hình chữ nhật dài 30 m, rộng 20 m. Người ta làm một lối đi rộng đều xung quanh vườn, nằm bên trong khu vườn. Phần đất còn lại để trồng rau có diện tích 336 m². Tính chiều rộng của lối đi.

Phân tích. Lối đi rộng x thì ăn vào mỗi chiều hai lần x (một bên mỗi đầu). Phần trồng rau dài 30 − 2x, rộng 20 − 2x. Phương trình là bậc hai.

Bài giải

Gọi chiều rộng lối đi là x (m), điều kiện 0 < x < 10 (để 20 − 2x > 0).

Phần đất trồng rau có chiều dài 30 − 2x (m), chiều rộng 20 − 2x (m).

Theo đề bài ta có phương trình: (30 − 2x)(20 − 2x) = 336.

Khai triển: 600 − 60x − 40x + 4x² = 336, suy ra 4x² − 100x + 264 = 0, chia hai vế cho 4: x² − 25x + 66 = 0.

Biệt thức Δ = 25² − 4 × 66 = 625 − 264 = 361, √Δ = 19.

Phương trình có hai nghiệm: x₁ = (25 + 19) : 2 = 22 và x₂ = (25 − 19) : 2 = 3.

Nghiệm x = 22 không thoả mãn điều kiện x < 10 (khi đó chiều rộng phần trồng rau là 20 − 44 = −24, vô lý), loại.

Nghiệm x = 3 thoả mãn điều kiện.

Đáp số: lối đi rộng 3 m.

Thử lại. Phần trồng rau dài 30 − 6 = 24 m, rộng 20 − 6 = 14 m, diện tích 24 × 14 = 336 m². Đúng.

Chú ý nghiệm x = 22 vẫn làm phương trình đúng vì (30 − 44)(20 − 44) = (−14) × (−24) = 336: tích hai số âm là số dương. Đại số không biết khu vườn chỉ rộng 20 m; chỉ có điều kiện của ẩn mới biết.

Lỗi hay gặp trong bài hình học

  • Lấy cả chu vi thay vì nửa chu vi. Chu vi 64 m thì chiều dài cộng chiều rộng là 32 m, không phải 64 m.
  • Lối đi trừ một lần. Lối đi bao quanh nên mỗi chiều bớt 2x, không phải x. Nếu lối đi chỉ chạy dọc một cạnh thì mới bớt x; đọc kỹ đề.
  • Khai triển sai dấu. (36 − x)(x − 2) có bốn số hạng; nên viết đủ cả bốn trước khi rút gọn.
  • Không loại nghiệm. Bài lối đi và bài diện tích lớp 9 luôn có một nghiệm phải loại vì làm cạnh âm hoặc lớn hơn cạnh ban đầu.

Góc nhìn hôm nay: tính đất trước khi đóng cọc

Bài toán lối đi gần với việc thật: chừa lối đi quanh luống rau, chừa hiên quanh sân, làm viền gạch quanh bồn hoa. Người làm vườn thường biết diện tích đất muốn giữ lại để trồng, rồi tính ngược ra bề rộng lối đi. Đo bằng thước dây và tính bằng phương trình như ví dụ 3 cho kết quả chính xác hơn là ước lượng bằng mắt.

Với học sinh, nên vẽ một hình chữ nhật đơn giản ra nháp, ghi x vào các cạnh, tô phần lối đi. Hình vẽ tay giúp tránh lỗi trừ một lần. Công thức chu vi, diện tích và các bài hình học thuần tuý có ở một site khác trong hệ; ở đây chúng chỉ là nguyên liệu để lập phương trình.

Bài tự luyện

  1. Một mảnh đất hình vuông. Nếu tăng mỗi cạnh thêm 4 m thì diện tích tăng thêm 144 m². Tính cạnh mảnh đất ban đầu. Đáp số: 16 m.
  2. Một mảnh vườn hình chữ nhật có diện tích 300 m², chiều dài hơn chiều rộng 5 m. Tính các kích thước của mảnh vườn (lớp 9). Đáp số: dài 20 m, rộng 15 m (nghiệm x = −20 bị loại).
  3. Một khu vườn dài 40 m, rộng 25 m. Người ta làm lối đi rộng đều xung quanh, bên trong vườn; phần còn lại có diện tích 756 m². Tính chiều rộng lối đi. Đáp số: 2 m (nghiệm 30,5 bị loại).

Câu hỏi thường gặp

Bài toán mảnh vườn hình chữ nhật lập phương trình thế nào?

Gọi một cạnh là x, dùng chu vi hoặc quan hệ "gấp", "hơn" để viết cạnh kia theo x. Sau đó viết diện tích cũ và diện tích mới theo x, rồi lập phương trình từ câu nói về độ tăng hay giảm diện tích.

Vì sao phương trình có x² mà vẫn là bậc nhất?

Khi lấy diện tích mới trừ diện tích cũ, các số hạng x² ở hai bên thường triệt tiêu. Phần còn lại là phương trình bậc nhất. Đây là kiểu bài phổ biến ở lớp 8.

Bài lối đi xung quanh vườn tính thế nào?

Lối đi rộng x bao quanh bên trong thì mỗi chiều của phần còn lại bớt 2x. Diện tích phần còn lại là (dài − 2x)(rộng − 2x). Phương trình thường là bậc hai, có một nghiệm phải loại.

Khi nào phải loại nghiệm trong bài hình học?

Loại nghiệm làm cạnh bằng 0 hoặc âm, hoặc làm cạnh lớn hơn kích thước đã cho. Ví dụ lối đi không thể rộng hơn nửa chiều rộng khu vườn. Nghiệm như vậy vẫn thoả mãn phương trình nhưng không thoả mãn điều kiện.

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính

Bài viết liên quan

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store