Suy TínhWiki
Tìm
Giải bài toán bằng cách lập phương trình

Lập phương trình bài toán phần trăm: vượt mức và tăng trưởng đều

Bài toán phần trăm lập phương trình: phần vượt bằng tỉ lệ nhân phần kế hoạch của từng bên. Ví dụ hai xí nghiệp vượt mức, một tổ hụt mức và sản lượng tăng đều qua hai năm.

Lập phương trình bài toán phần trăm: vượt mức và tăng trưởng đều

Bài toán phần trăm giải bằng cách lập phương trình thường có dạng: hai đơn vị (tổ, xí nghiệp, hợp tác xã) cùng có kế hoạch, thực tế mỗi bên vượt mức (hoặc giảm) một tỉ lệ phần trăm khác nhau, biết tổng kế hoạch và tổng thực tế, tìm phần của mỗi bên. Gọi phần kế hoạch của một bên là x, phần thực tế của bên đó là x nhân (100% + tỉ lệ vượt). Ở lớp 9, dạng tăng trưởng đều qua hai năm dẫn tới phương trình (1 + x)² = số đã biết.

Ba cách viết một lượng sau khi thay đổi phần trăm

Gần như mọi lỗi của dạng này nằm ở chỗ viết sai lượng mới. Bảng dưới gom ba cách nói hay gặp:

Câu trong đềLượng mớiPhần tăng hoặc giảm
Vượt mức 15% so với kế hoạch xx × 115% = 1,15x0,15x
Giảm 5% so với xx × 95% = 0,95x0,05x
Tăng thêm 12% so với năm trước1,12x0,12x
Năm sau bằng 120% năm trước1,2x0,2x

Có hai cách lập phương trình cho cùng một bài, cho kết quả như nhau:

  • Theo tổng thực tế: lượng mới bên I + lượng mới bên II = tổng thực tế.
  • Theo phần vượt: phần vượt bên I + phần vượt bên II = tổng thực tế − tổng kế hoạch.

Cách thứ hai cho số nhỏ hơn, tính nhẩm dễ hơn, nên các lời giải dưới đây dùng cách đó.

Ví dụ 1: hai xí nghiệp cùng vượt mức

Đề. Theo kế hoạch, hai xí nghiệp phải làm tổng cộng 600 sản phẩm. Thực tế, xí nghiệp I vượt mức 15%, xí nghiệp II vượt mức 10%, nên cả hai làm được 677 sản phẩm. Hỏi theo kế hoạch mỗi xí nghiệp phải làm bao nhiêu sản phẩm?

Bài giải

Gọi số sản phẩm xí nghiệp I phải làm theo kế hoạch là x (sản phẩm), điều kiện x nguyên, 0 < x < 600.

Số sản phẩm xí nghiệp II phải làm theo kế hoạch là 600 − x (sản phẩm).

Xí nghiệp I làm vượt 15% x = 0,15x (sản phẩm). Xí nghiệp II làm vượt 10% (600 − x) = 0,1(600 − x) (sản phẩm).

Cả hai làm vượt 677 − 600 = 77 (sản phẩm).

Theo đề bài ta có phương trình: 0,15x + 0,1(600 − x) = 77.

Suy ra 0,15x + 60 − 0,1x = 77, 0,05x = 17, x = 340 (thoả mãn điều kiện).

Xí nghiệp II phải làm 600 − 340 = 260 (sản phẩm).

Đáp số: xí nghiệp I 340 sản phẩm, xí nghiệp II 260 sản phẩm.

Thử lại. Thực tế xí nghiệp I làm 340 × 1,15 = 391 sản phẩm, xí nghiệp II làm 260 × 1,1 = 286 sản phẩm. Tổng 391 + 286 = 677. Đúng.

Ví dụ 2: một bên vượt, một bên hụt

Đề. Tháng trước hai tổ sản xuất làm được tổng cộng 800 chiếc ghế. Tháng này tổ I làm tăng 15% so với tháng trước, còn tổ II thiếu người nên làm giảm 5%. Cả hai tổ tháng này làm được 860 chiếc ghế. Hỏi tháng trước mỗi tổ làm được bao nhiêu chiếc?

Phân tích. Phần của tổ II là phần giảm, nên mang dấu trừ. Tổng thay đổi là 860 − 800 = 60 chiếc.

Bài giải

Gọi số ghế tổ I làm được tháng trước là x (chiếc), điều kiện x nguyên, 0 < x < 800.

Số ghế tổ II làm được tháng trước là 800 − x (chiếc).

Tháng này tổ I làm tăng 0,15x (chiếc), tổ II làm giảm 0,05(800 − x) (chiếc).

Theo đề bài ta có phương trình: 0,15x − 0,05(800 − x) = 860 − 800.

Suy ra 0,15x − 40 + 0,05x = 60, 0,2x = 100, x = 500 (thoả mãn điều kiện).

Tổ II tháng trước làm 800 − 500 = 300 (chiếc).

Đáp số: tháng trước tổ I làm 500 chiếc, tổ II làm 300 chiếc.

Thử lại. Tháng này tổ I làm 500 × 1,15 = 575 chiếc, tổ II làm 300 × 0,95 = 285 chiếc. Tổng 575 + 285 = 860. Đúng.

Chỗ dễ sai: −0,05(800 − x) khai triển thành −40 + 0,05x, dấu của 0,05x là dấu cộng. Nhiều bạn viết −0,05x và ra một nghiệm không nguyên, đó là tín hiệu nên dò lại dấu.

Ví dụ 3 (lớp 9): tăng trưởng đều qua hai năm

Đề. Sản lượng thóc của một hợp tác xã năm thứ nhất là 500 tấn. Hai năm tiếp theo, mỗi năm sản lượng tăng thêm cùng một tỉ lệ phần trăm so với năm liền trước, nên đến năm thứ ba đạt 605 tấn. Hỏi mỗi năm sản lượng tăng bao nhiêu phần trăm?

Phân tích. Tăng x (viết dưới dạng số thập phân) so với năm trước nghĩa là nhân với 1 + x. Sau hai năm là nhân hai lần. Đây không phải cộng 2x, vì năm sau tăng trên nền của năm trước đã tăng.

Bài giải

Gọi tỉ lệ tăng mỗi năm là x (viết dưới dạng số thập phân, ví dụ 10% là 0,1), điều kiện x > 0.

Sản lượng năm thứ hai là 500(1 + x) (tấn). Sản lượng năm thứ ba là 500(1 + x)(1 + x) = 500(1 + x)² (tấn).

Theo đề bài ta có phương trình: 500(1 + x)² = 605.

Suy ra (1 + x)² = 605 : 500 = 1,21.

Vì 1,1² = 1,21 nên 1 + x = 1,1 hoặc 1 + x = −1,1.

Từ đó x = 0,1 hoặc x = −2,1. Nghiệm x = −2,1 không thoả mãn điều kiện x > 0, loại.

Vậy x = 0,1, tức mỗi năm tăng 10%.

Đáp số: 10% mỗi năm.

Thử lại. Năm thứ hai: 500 × 1,1 = 550 tấn. Năm thứ ba: 550 × 1,1 = 605 tấn. Đúng.

Nếu tính theo kiểu cộng, tổng mức tăng là 105 tấn, chia hai năm được 52,5 tấn mỗi năm, tức 10,5% so với năm đầu. Con số 10,5% này sai vì năm thứ hai không còn là 500 tấn. Đây là lý do bài này cần phương trình bậc hai.

Lỗi hay gặp với phần trăm

  1. Lấy phần trăm của tổng thay vì của từng bên. "Xí nghiệp I vượt 15%" là 15% của kế hoạch xí nghiệp I, không phải 15% của 600.
  2. Viết lượng mới bằng x + 15. Vượt 15% là cộng 0,15x, không phải cộng 15.
  3. Cộng tỉ lệ qua nhiều năm. Tăng 10% hai năm liên tiếp là nhân 1,1 × 1,1 = 1,21, tức tăng 21%, không phải 20%.
  4. Quên đổi kết quả về phần trăm. Tìm được x = 0,1 thì trả lời 10%, không viết "tăng 0,1%".

Góc nhìn hôm nay: đọc số liệu tăng trưởng cho đúng

Các con số "vượt kế hoạch 15%", "tăng 10% mỗi năm" xuất hiện trong báo cáo của hợp tác xã, doanh nghiệp, trong tin tức về sản lượng nông nghiệp. Hiểu rằng tăng đều 10% mỗi năm qua hai năm là tăng 21% chứ không phải 20% giúp đọc số liệu chính xác hơn. Với khoảng thời gian dài, chênh lệch giữa "cộng" và "nhân" càng lớn.

Phần trăm còn có nhiều ứng dụng khác như lãi suất tiết kiệm hay so sánh giá; các chủ đề đó được bàn ở những site khác trong hệ. Ở đây chỉ dừng ở dạng bài sách giáo khoa về sản lượng và kế hoạch. Danh mục phân số và tỉ số phần trăm có lời văn của wiki có ba dạng phần trăm cơ bản lớp 5, nên ôn lại trước khi làm các bài phương trình này.

Bài tự luyện

  1. Theo kế hoạch hai tổ phải làm 400 sản phẩm. Thực tế tổ I vượt mức 10%, tổ II vượt mức 20%, cả hai làm được 465 sản phẩm. Hỏi theo kế hoạch mỗi tổ phải làm bao nhiêu? Đáp số: tổ I 150 sản phẩm, tổ II 250 sản phẩm.
  2. Theo kế hoạch hai đội phải trồng 1000 cây. Thực tế đội I vượt mức 20%, đội II vượt mức 15%, cả hai trồng được 1180 cây. Hỏi theo kế hoạch mỗi đội phải trồng bao nhiêu cây? Đáp số: đội I 600 cây, đội II 400 cây.
  3. Sản lượng của một xưởng năm đầu là 625 tấn, sau hai năm tăng đều cùng một tỉ lệ thì đạt 729 tấn. Hỏi mỗi năm tăng bao nhiêu phần trăm? Đáp số: 8% mỗi năm.

Câu hỏi thường gặp

Bài toán vượt mức phần trăm lập phương trình thế nào?

Gọi phần kế hoạch của một bên là x, bên kia là tổng kế hoạch trừ x. Phần vượt của mỗi bên là tỉ lệ vượt nhân với phần kế hoạch của bên đó. Tổng phần vượt bằng tổng thực tế trừ tổng kế hoạch.

Vượt mức 15% thì lượng thực tế bằng bao nhiêu?

Lượng thực tế bằng kế hoạch nhân 115%, tức 1,15 lần kế hoạch. Phần vượt bằng 0,15 lần kế hoạch. Nếu giảm 5% thì lượng thực tế bằng 0,95 lần.

Tăng đều mỗi năm cùng tỉ lệ thì lập phương trình gì?

Sau một năm lượng nhân với 1 + x, sau hai năm nhân với (1 + x)². Phương trình có dạng lượng đầu × (1 + x)² = lượng cuối, là phương trình bậc hai học ở lớp 9. Nghiệm âm bị loại.

Tăng 10% hai năm liền có phải tăng 20% không?

Không. Tăng 10% rồi tăng tiếp 10% là nhân 1,1 × 1,1 = 1,21, tức tăng 21% so với ban đầu. Năm thứ hai tăng trên nền đã tăng của năm thứ nhất.

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính

Bài viết liên quan

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store