Bài toán về số và chữ số giải bằng cách lập phương trình dựa trên một điều then chốt: số có hai chữ số với chữ số hàng chục là a, hàng đơn vị là b có giá trị 10a + b, không phải a + b hay ab. Chọn một chữ số làm ẩn (điều kiện là số nguyên từ 0 đến 9, chữ số hàng chục khác 0), biểu diễn số theo ẩn, rồi lập phương trình từ câu "đổi chỗ", "viết thêm", "chia được thương… dư…". Dạng này có trong sách giáo khoa lớp 8 và được mở rộng bằng hệ phương trình ở lớp 9.
Viết số theo cấu tạo thập phân
Đây là chỗ mọi lời giải bắt đầu, và cũng là chỗ sai nhiều nhất.
| Số | Giá trị | Điều kiện chữ số |
|---|---|---|
| Số có hai chữ số, hàng chục a, hàng đơn vị b | 10a + b | 1 ≤ a ≤ 9, 0 ≤ b ≤ 9 |
| Số viết ngược lại (hàng chục b, hàng đơn vị a) | 10b + a | b ≠ 0 nếu đề nói số mới có hai chữ số |
| Số có ba chữ số a, b, c | 100a + 10b + c | 1 ≤ a ≤ 9 |
| Viết thêm chữ số 1 vào giữa số hai chữ số a, b | 100a + 10 + b | |
| Viết thêm chữ số 0 vào bên phải số N | 10 × N |
Một nhận xét hữu ích: hiệu giữa số và số viết ngược luôn là (10a + b) − (10b + a) = 9(a − b). Vì vậy đề "đổi chỗ hai chữ số thì số giảm 27" thực ra cho biết a − b = 3. Nhìn ra điều này giúp kiểm tra nhanh đề có hợp lý không: nếu đề nói giảm 25, số 25 không chia hết cho 9, bài vô nghiệm.
Ví dụ 1: đổi chỗ hai chữ số
Đề. Một số có hai chữ số, tổng hai chữ số bằng 9. Nếu đổi chỗ hai chữ số thì được số mới nhỏ hơn số ban đầu 27 đơn vị. Tìm số ban đầu.
Bài giải
Gọi chữ số hàng chục là x, điều kiện x nguyên, 1 ≤ x ≤ 9.
Chữ số hàng đơn vị là 9 − x (cần 0 ≤ 9 − x ≤ 9, luôn đúng với 1 ≤ x ≤ 9).
Số ban đầu là 10x + (9 − x) = 9x + 9.
Số mới sau khi đổi chỗ là 10(9 − x) + x = 90 − 9x.
Theo đề bài ta có phương trình: (9x + 9) − (90 − 9x) = 27.
Suy ra 18x − 81 = 27, 18x = 108, x = 6 (thoả mãn điều kiện).
Chữ số hàng đơn vị là 9 − 6 = 3. Số ban đầu là 63.
Đáp số: 63.
Thử lại. 6 + 3 = 9. Đổi chỗ được 36, và 63 − 36 = 27. Đúng.
Ví dụ 2: viết thêm chữ số vào giữa
Đề. Một số có hai chữ số, chữ số hàng đơn vị gấp đôi chữ số hàng chục. Nếu viết thêm chữ số 1 vào giữa hai chữ số thì được một số có ba chữ số lớn hơn số ban đầu 370 đơn vị. Tìm số ban đầu.
Phân tích. Chữ số hàng đơn vị gấp đôi hàng chục, nên chọn hàng chục là x, hàng đơn vị là 2x. Vì 2x là một chữ số, x chỉ có thể từ 1 đến 4.
Bài giải
Gọi chữ số hàng chục là x, điều kiện x nguyên, 1 ≤ x ≤ 4.
Chữ số hàng đơn vị là 2x. Số ban đầu là 10x + 2x = 12x.
Khi viết chữ số 1 vào giữa, số mới có hàng trăm x, hàng chục 1, hàng đơn vị 2x, giá trị là 100x + 10 + 2x = 102x + 10.
Theo đề bài ta có phương trình: (102x + 10) − 12x = 370.
Suy ra 90x = 360, x = 4 (thoả mãn điều kiện).
Số ban đầu là 12 × 4 = 48.
Đáp số: 48.
Thử lại. Chữ số 8 gấp đôi chữ số 4. Viết 1 vào giữa được 418, và 418 − 48 = 370. Đúng.
Điều kiện 1 ≤ x ≤ 4 ở đây rất có ích: nếu tính nhầm ra x = 5, ta biết ngay có lỗi vì 2 × 5 = 10 không phải một chữ số.
Ví dụ 3: phép chia có dư
Đề. Tổng của hai số tự nhiên là 850. Nếu lấy số lớn chia cho số nhỏ thì được thương là 3 và số dư là 30. Tìm hai số đó.
Phân tích. Phép chia có dư được viết thành: số bị chia = số chia × thương + số dư, với số dư nhỏ hơn số chia. Điều kiện "số dư nhỏ hơn số chia" là điều kiện cho ẩn mà nhiều bạn bỏ quên.
Bài giải
Gọi số nhỏ là x, điều kiện x là số tự nhiên, x > 30 (vì số dư 30 phải nhỏ hơn số chia).
Số lớn chia cho số nhỏ được thương 3 dư 30, nên số lớn là 3x + 30.
Theo đề bài ta có phương trình: x + (3x + 30) = 850.
Suy ra 4x = 820, x = 205 (thoả mãn điều kiện).
Số lớn là 3 × 205 + 30 = 645.
Đáp số: 645 và 205.
Thử lại. 645 + 205 = 850. Lấy 645 : 205 được thương 3, vì 205 × 3 = 615, dư 645 − 615 = 30, và 30 < 205. Đúng.
Nếu đề cho tổng là 130 thay vì 850, phương trình cho x = 25, nhỏ hơn số dư 30, nghiệm bị loại. Không có cặp số nào thoả mãn: với số chia 25 thì không thể có số dư 30.
Mở rộng lớp 9: dùng hai ẩn cho hai chữ số
Ở lớp 9, có thể gọi chữ số hàng chục là x, hàng đơn vị là y rồi lập hệ. Ví dụ 1 viết thành hệ: x + y = 9 và (10x + y) − (10y + x) = 27, tức x + y = 9 và x − y = 3. Cộng hai phương trình: 2x = 12, x = 6, y = 3. Cách hai ẩn trông dài hơn nhưng ít phải biến đổi phức tạp, và nhìn ngay ra đây là bài "tổng và hiệu" quen thuộc của tiểu học.
Với số có ba chữ số, hai ẩn thường không đủ; đề phải cho đủ ba dữ kiện, hoặc một chữ số đã biết. Những bài như thế ít gặp trong sách giáo khoa và hay xuất hiện trong sách nâng cao.
Những lỗi hay gặp
- Viết số là "xy" rồi coi như tích x × y. Trong đại số, xy là phép nhân. Muốn nói số có hai chữ số, phải viết 10x + y.
- Quên điều kiện chữ số. Chữ số chỉ từ 0 đến 9, hàng cao nhất khác 0. Nghiệm x = 12 cho chữ số là vô lý.
- Nhầm giá trị khi viết thêm chữ số. Viết thêm chữ số 1 vào giữa số 10a + b không phải là cộng thêm 10, mà là 100a + 10 + b. Hàng chục cũ của a bị đẩy lên hàng trăm.
- Bỏ điều kiện số dư nhỏ hơn số chia trong bài chia có dư.
Góc nhìn hôm nay: hiểu cấu tạo số trước khi đại số hoá
Bài toán số và chữ số thực chất là bài kiểm tra xem học sinh có hiểu hệ thập phân không. Ở tiểu học, các bài "viết thêm chữ số 0 vào bên phải thì số gấp 10 lần" đã chuẩn bị cho điều này. Danh mục đếm, dãy số và cấu tạo số của wiki có các bài viết thêm chữ số giải bằng số học; khi lên lớp 8, cùng ý đó chỉ được viết lại bằng 10x + y.
Một cách luyện vui ở nhà: một người nghĩ một số có hai chữ số, người kia hỏi ba câu kiểu "tổng hai chữ số là mấy", "đổi chỗ thì hơn hay kém bao nhiêu", rồi lập phương trình để đoán. Nhận xét "hiệu luôn chia hết cho 9" thường làm học sinh bất ngờ và nhớ lâu.
Bài tự luyện
- Một số có hai chữ số có tổng các chữ số bằng 11. Nếu đổi chỗ hai chữ số thì được số mới lớn hơn số ban đầu 45 đơn vị. Tìm số ban đầu. Đáp số: 38.
- Một số có hai chữ số, chữ số hàng chục gấp 3 lần chữ số hàng đơn vị. Nếu đổi chỗ hai chữ số thì số mới nhỏ hơn số ban đầu 54 đơn vị. Tìm số ban đầu. Đáp số: 93.
- Tổng hai số tự nhiên là 500. Lấy số lớn chia số nhỏ được thương 4 dư 40. Tìm hai số. Đáp số: 408 và 92.
Câu hỏi thường gặp
Số có hai chữ số được viết thế nào khi lập phương trình?
Nếu chữ số hàng chục là a và hàng đơn vị là b thì số đó bằng 10a + b. Điều kiện là a nguyên từ 1 đến 9, b nguyên từ 0 đến 9. Không được viết là ab, vì trong đại số ab là tích của a và b.
Đổi chỗ hai chữ số thì số thay đổi bao nhiêu?
Hiệu giữa số 10a + b và số viết ngược 10b + a là 9(a − b). Vì vậy hiệu khi đổi chỗ luôn chia hết cho 9. Nếu đề cho hiệu không chia hết cho 9 thì bài không có nghiệm.
Điều kiện của ẩn trong bài toán chữ số là gì?
Ẩn là chữ số thì phải nguyên, từ 0 đến 9, và chữ số đầu tiên của số khác 0. Nếu chữ số khác được biểu diễn như 2x hay 9 − x, cũng phải bảo đảm chúng nằm từ 0 đến 9, điều này thu hẹp thêm điều kiện của x.
Bài toán chia có dư lập phương trình thế nào?
Dùng đẳng thức số bị chia = số chia × thương + số dư. Điều kiện bắt buộc là số dư nhỏ hơn số chia; nghiệm nào làm số chia nhỏ hơn hoặc bằng số dư thì phải loại.