Một thế kỷ là 100 năm, và thế kỷ thứ nhất gồm các năm từ năm 1 đến năm 100, nên năm 1789 thuộc thế kỷ XVIII chứ không phải thế kỷ XVII. Cách tính nhanh: bỏ hai chữ số cuối của năm rồi cộng thêm 1; riêng năm tròn trăm (1800, 2000) thì chỉ bỏ hai chữ số 0, không cộng. Vì vậy năm 2000 vẫn thuộc thế kỷ XX, còn thế kỷ XXI bắt đầu từ năm 2001.
Vì sao năm 1789 lại là thế kỷ XVIII
Cách đánh số năm Công nguyên bắt đầu từ năm 1, không có năm 0. Vì thế 100 năm đầu tiên là từ năm 1 đến hết năm 100 — đó là thế kỷ I. Thế kỷ II từ năm 101 đến năm 200. Cứ thế, thế kỷ XVIII từ năm 1701 đến năm 1800, và năm 1789 nằm trong khoảng ấy.
Điều này giống cách đếm tuổi: em bé đang ở năm thứ nhất của cuộc đời khi chưa tròn 1 tuổi; khi tròn 1 tuổi thì em bước vào năm thứ hai. Năm 1789 có "17" ở đầu, nghĩa là đã trọn 17 thế kỷ trôi qua và ta đang ở thế kỷ thứ 18.
Cách đánh số năm theo Công nguyên do tu sĩ Dionysius Exiguus đề ra vào thế kỷ VI. Thời đó châu Âu chưa dùng số 0 trong tính toán, nên năm liền sau năm 1 trước Công nguyên là năm 1 Công nguyên. Hệ quả này còn đến hôm nay, và là gốc của mọi rắc rối "năm 2000 có phải đầu thế kỷ mới không".
Quy tắc tính thế kỷ của một năm
- Năm không tròn trăm: thế kỷ = (số tạo bởi các chữ số đứng trước hai chữ số cuối) + 1. Năm 1789 → 17 + 1 = 18 → thế kỷ XVIII. Năm 938 → 9 + 1 = 10 → thế kỷ X. Năm 40 → 0 + 1 = 1 → thế kỷ I.
- Năm tròn trăm: thế kỷ = số năm : 100. Năm 1800 → thế kỷ XVIII (năm cuối cùng của thế kỷ đó). Năm 2000 → thế kỷ XX.
Ngược lại, thế kỷ thứ n gồm các năm từ (n − 1) × 100 + 1 đến n × 100. Thế kỷ XV: từ năm 1401 đến năm 1500. Thế kỷ XXI: từ năm 2001 đến năm 2100.
Thế kỷ được viết bằng chữ số La Mã: I, V, X, L, C lần lượt là 1, 5, 10, 50, 100. XVIII là 10 + 5 + 3 = 18; XIX là 10 + (10 − 1) = 19, vì chữ I đứng trước X nghĩa là bớt đi 1.
Bảng dưới đây ghép quy tắc với vài năm có thật trong lịch sử Việt Nam, theo mốc được sách sử phổ thông sử dụng:
| Sự kiện | Năm | Thế kỷ |
|---|---|---|
| Khởi nghĩa Hai Bà Trưng | 40 | I |
| Ngô Quyền thắng quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng | 938 | X |
| Lý Thái Tổ dời đô ra Thăng Long | 1010 | XI |
| Trận Bạch Đằng do Trần Hưng Đạo chỉ huy | 1288 | XIII |
| Lê Lợi lên ngôi, lập nhà Lê | 1428 | XV |
| Quang Trung đại phá quân Thanh | 1789 | XVIII |
Các ví dụ giải mẫu
Ví dụ 1: Xác định thế kỷ
Đề. Các năm 1789, 1800, 1801, 2000, 2026 thuộc thế kỷ nào?
Bài giải
Năm 1789 không tròn trăm: 17 + 1 = 18 → thế kỷ XVIII.
Năm 1800 tròn trăm: 1800 : 100 = 18 → thế kỷ XVIII.
Năm 1801 không tròn trăm: 18 + 1 = 19 → thế kỷ XIX.
Năm 2000 tròn trăm: 2000 : 100 = 20 → thế kỷ XX.
Năm 2026 không tròn trăm: 20 + 1 = 21 → thế kỷ XXI.
Đáp số: 1789 và 1800 thuộc thế kỷ XVIII; 1801 thuộc thế kỷ XIX; 2000 thuộc thế kỷ XX; 2026 thuộc thế kỷ XXI.
Thử lại. Thế kỷ XVIII từ 1701 đến 1800: chứa 1789 và 1800. Thế kỷ XIX từ 1801 đến 1900: chứa 1801. Thế kỷ XX từ 1901 đến 2000: chứa 2000. Khớp.
Ví dụ 2: Tính số năm đã qua
Đề. Năm 1010, Lý Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư ra Đại La, đổi tên là Thăng Long. Hỏi tính đến năm 2026 là bao nhiêu năm? Năm dời đô thuộc thế kỷ nào?
Bài giải
Từ năm 1010 đến năm 2026 là:
2026 − 1010 = 1016 (năm)
Năm 1010 không tròn trăm: 10 + 1 = 11, vậy thuộc thế kỷ XI.
Đáp số: 1016 năm; thế kỷ XI.
Thử lại. Năm 2010 là kỷ niệm 1000 năm Thăng Long (2010 − 1010 = 1000), thêm 16 năm nữa đến 2026. Khớp.
Lưu ý: khoảng cách giữa hai năm cùng Công nguyên tính bằng phép trừ thông thường. Chỉ khi một năm ở trước Công nguyên mới phải cẩn thận, như ví dụ sau.
Ví dụ 3: Qua mốc Công nguyên
Đề. Năm 111 trước Công nguyên, nhà Hán đánh chiếm nước Nam Việt. Năm 40, Hai Bà Trưng khởi nghĩa. Hỏi hai sự kiện cách nhau bao nhiêu năm? Năm 111 trước Công nguyên thuộc thế kỷ nào?
Suy nghĩ. Nếu có năm 0, ta sẽ cộng 111 + 40 = 151. Nhưng không có năm 0: năm 1 trước Công nguyên liền ngay trước năm 1 Công nguyên. Vì thế phải bớt đi 1.
Bài giải
Từ năm 111 trước Công nguyên đến năm 1 trước Công nguyên là:
111 − 1 = 110 (năm)
Từ năm 1 trước Công nguyên đến năm 1 Công nguyên là 1 năm, rồi đến năm 40 là thêm:
40 − 1 = 39 (năm)
Hai sự kiện cách nhau:
110 + 1 + 39 = 150 (năm)
Các thế kỷ trước Công nguyên đếm ngược: thế kỷ I trước Công nguyên gồm các năm 100 đến 1 trước Công nguyên, thế kỷ II trước Công nguyên gồm các năm 200 đến 101 trước Công nguyên. Năm 111 trước Công nguyên thuộc thế kỷ II trước Công nguyên.
Đáp số: 150 năm; thế kỷ II trước Công nguyên.
Thử lại. Công thức gọn: năm a trước Công nguyên đến năm b Công nguyên cách nhau a + b − 1 năm: 111 + 40 − 1 = 150. Khớp.
Ví dụ 4: Một người sống qua hai thế kỷ
Đề. Ông Tư sinh năm 1999. Hỏi ông đã sống ở mấy thế kỷ, nếu năm nay là 2026? Năm nào là năm đầu tiên của thế kỷ mà ông đang sống?
Bài giải
Năm 1999 không tròn trăm: 19 + 1 = 20, thuộc thế kỷ XX.
Năm 2026 thuộc thế kỷ XXI.
Vậy ông đã sống ở 2 thế kỷ: XX và XXI.
Thế kỷ XXI bắt đầu từ năm (21 − 1) × 100 + 1 = 2001.
Đáp số: 2 thế kỷ; năm 2001.
Câu hỏi này cố ý gài năm 2000. Rất nhiều người nghĩ năm 2000 là năm đầu của thế kỷ XXI. Thực tế, cuối năm 1999 thế giới đã ăn mừng "thiên niên kỷ mới" theo con số đẹp, nhưng theo đúng cách đếm thì thế kỷ XXI và thiên niên kỷ thứ ba bắt đầu ngày 1/1/2001.
Lỗi hay gặp
- Đọc hai chữ số đầu làm thế kỷ. Năm 1789 đọc thành "thế kỷ 17". Đây là lỗi phổ biến nhất, kể cả ở người lớn.
- Cộng 1 cho cả năm tròn trăm. Năm 1900 tính thành thế kỷ XX. Năm tròn trăm là năm cuối của thế kỷ, không phải năm đầu.
- Cộng thẳng hai năm qua Công nguyên. 111 trước Công nguyên đến năm 40 không phải 151 năm, vì không có năm 0.
- Viết sai số La Mã. Thế kỷ 19 viết IXX hoặc XVIIII. Cách đúng là XIX. Thế kỷ 14 là XIV, thế kỷ 9 là IX.
- Nhầm "thập kỷ" với "thế kỷ". Thập kỷ là 10 năm. Thiên niên kỷ là 1000 năm.
Góc nhìn hôm nay: dòng thời gian trên tường
Một cuộn giấy dài dán dọc hành lang là đồ học toán lẫn học sử rất tốt. Chia cuộn giấy thành các đoạn bằng nhau, mỗi đoạn một thế kỷ, từ thế kỷ I đến thế kỷ XXI, có thêm vài đoạn trước Công nguyên ở đầu. Mỗi khi con học một sự kiện ở môn Lịch sử, cho con tự xác định thế kỷ rồi đánh dấu lên. Con sẽ tự thấy các khoảng cách: từ Ngô Quyền đến Trần Hưng Đạo là 350 năm, gần bằng khoảng cách từ năm Lê Lợi lên ngôi (1428) đến năm Quang Trung đại phá quân Thanh (1789) là 361 năm.
Muốn đọc thêm về các mốc trong bảng trên, nguồn chuẩn cho học sinh là sách giáo khoa Lịch sử và các bảo tàng lịch sử; người lớn có thể tìm đọc Đại Việt sử ký toàn thư, bộ sử chép các mốc như năm 938, 1010, 1288.
Bài tự luyện
- Năm 1288 và năm 1900 lần lượt thuộc thế kỷ nào? Đáp số: Thế kỷ XIII; thế kỷ XIX.
- Thế kỷ XV bắt đầu và kết thúc vào năm nào? Đáp số: Từ năm 1401 đến năm 1500.
- Từ năm 50 trước Công nguyên đến năm 50 Công nguyên là bao nhiêu năm? Đáp số: 99 năm (50 + 50 − 1).
Câu hỏi thường gặp
Năm 1789 thuộc thế kỷ nào?
Năm 1789 thuộc thế kỷ XVIII, vì thế kỷ XVIII gồm các năm từ 1701 đến 1800. Cách tính nhanh là lấy 17 cộng 1 bằng 18.
Năm 2000 thuộc thế kỷ 20 hay 21?
Năm 2000 thuộc thế kỷ XX và là năm cuối cùng của thế kỷ đó. Thế kỷ XXI bắt đầu từ năm 2001 và kết thúc năm 2100.
Cách tính một năm thuộc thế kỷ nào?
Với năm không tròn trăm, bỏ hai chữ số cuối rồi cộng thêm 1. Với năm tròn trăm, chia cho 100. Ví dụ 1945 thuộc thế kỷ XX, còn 1900 thuộc thế kỷ XIX.
Vì sao không có năm 0?
Vì cách đánh số năm Công nguyên được đặt ra vào thế kỷ VI, khi châu Âu chưa dùng số 0. Năm 1 trước Công nguyên đứng liền trước năm 1 Công nguyên, nên tính khoảng cách qua mốc này phải bớt đi 1.
Thế kỷ 19 viết bằng số La Mã thế nào?
Viết là XIX: X là 10, IX là 9 (I đứng trước X nghĩa là 10 bớt 1). Thế kỷ 18 là XVIII, thế kỷ 21 là XXI.