Suy TínhWiki
Tìm
Đếm, dãy số & cấu tạo số

Nguyên lý Dirichlet cho học sinh: thỏ, chuồng và cách trình bày

Nhốt nhiều thỏ hơn số chuồng thì có chuồng ít nhất hai thỏ. Năm ví dụ: tháng sinh, lấy tất trong tối, chia cam vào rổ, số dư khi chia 5, chọn số liên tiếp.

Nguyên lý Dirichlet cho học sinh: thỏ, chuồng và cách trình bày

Nguyên lý Dirichlet (nguyên lý chuồng bồ câu) nói rằng: nếu nhốt nhiều thỏ hơn số chuồng thì chắc chắn có ít nhất một chuồng chứa từ hai con thỏ trở lên. Dạng mở rộng: nhốt nhiều hơn k × n con thỏ vào n chuồng thì có chuồng chứa ít nhất k + 1 con. Với học sinh, việc khó nhất không phải là hiểu nguyên lý mà là chỉ ra đâu là "thỏ", đâu là "chuồng" trong từng bài.

Nguyên lý nói gì, và nó không nói gì

Ba bạn chia nhau hai chiếc ghế thì ít nhất một ghế có hai bạn ngồi chung. Nghe hiển nhiên đến mức nhiều người ngạc nhiên vì nó có tên riêng. Sức mạnh của nguyên lý nằm ở chỗ nó cho ta chắc chắn có mà không cần chỉ ra cái nào. Ta biết có chuồng đông, nhưng không biết là chuồng số mấy.

Điều nguyên lý không nói: nó không nói mọi chuồng đều có thỏ, cũng không nói chuồng nào đông nhất. Học sinh hay suy diễn quá đà ở chỗ này.

Tên gọi gắn với nhà toán học Đức Peter Gustav Lejeune Dirichlet (thế kỷ 19), người dùng lập luận này trong lý thuyết số và gọi nó là nguyên lý ngăn kéo. Ý tưởng thì đã được dùng từ trước ông; tên gọi "chuồng bồ câu" phổ biến trong sách tiếng Anh về sau.

Công thức dùng trong bài tập

DạngPhát biểuVí dụ
Cơ bảnn + 1 thỏ vào n chuồng: có chuồng ít nhất 2 thỏ13 bạn, 12 tháng: có 2 bạn cùng tháng sinh
Mở rộngk × n + 1 thỏ vào n chuồng: có chuồng ít nhất k + 1 thỏ25 bạn, 12 tháng: có 3 bạn cùng tháng
Bài "lấy ít nhất bao nhiêu"Tính trường hợp xấu nhất rồi cộng 1Tất 2 màu: lấy 3 chiếc chắc có một đôi

Với dạng mở rộng, cách tính nhanh: chia số thỏ cho số chuồng. Nếu chia hết, có chuồng chứa ít nhất đúng bằng thương. Nếu còn dư, có chuồng chứa ít nhất thương + 1.

Ví dụ giải đầy đủ

Ví dụ 1: tháng sinh trong lớp

Đề. Lớp 5A có 32 học sinh. Chứng tỏ rằng có ít nhất 3 bạn sinh cùng một tháng.

Bài giải

Coi 12 tháng trong năm là 12 "chuồng", mỗi học sinh là một "thỏ" được xếp vào chuồng là tháng sinh của mình.

Giả sử mỗi tháng có nhiều nhất 2 bạn sinh. Khi đó cả lớp có nhiều nhất:

12 × 2 = 24 (học sinh)

Nhưng lớp có 32 học sinh, nhiều hơn 24. Điều giả sử là sai.

Vậy có ít nhất một tháng có từ 3 bạn sinh trở lên.

Kết luận: có ít nhất 3 bạn sinh cùng một tháng.

Kiểm tra: 32 : 12 = 2 (dư 8). Còn dư nên có tháng chứa ít nhất 2 + 1 = 3 bạn. Hai cách cho cùng kết quả.

Lập luận "giả sử mỗi chuồng có nhiều nhất… thì tổng nhiều nhất là…" là cách trình bày chuẩn cho học sinh tiểu học, rõ ràng hơn việc chỉ viết tên nguyên lý.

Ví dụ 2: lấy tất trong bóng tối

Đề. Trong ngăn tủ có 10 chiếc tất đỏ và 10 chiếc tất xanh để lẫn lộn. Phòng mất điện, không nhìn thấy màu. Hỏi phải lấy ra ít nhất bao nhiêu chiếc để chắc chắn có hai chiếc cùng màu? Ít nhất bao nhiêu chiếc để chắc chắn có hai chiếc màu đỏ?

Bài giải

Câu thứ nhất: có 2 màu, tức là 2 "chuồng". Trường hợp xấu nhất là 2 chiếc đầu tiên khác màu nhau. Chiếc thứ ba thì màu gì cũng trùng với một trong hai chiếc trước.

Số chiếc ít nhất cần lấy: 2 + 1 = 3 (chiếc)

Câu thứ hai: trường hợp xấu nhất là lấy hết 10 chiếc xanh trước, rồi được 1 chiếc đỏ. Sau đó cần thêm 1 chiếc nữa, chắc chắn là đỏ.

Số chiếc ít nhất cần lấy: 10 + 2 = 12 (chiếc)

Đáp số: 3 chiếc để có hai chiếc cùng màu; 12 chiếc để có hai chiếc màu đỏ.

Hai câu hỏi nghe giống nhau nhưng đáp số khác xa. Đây là lý do phải đọc kỹ "cùng màu" hay "màu đỏ". Cách nghĩ chung: hình dung người lấy luôn kém may mắn nhất, rồi cộng thêm một.

Ví dụ 3: chia cam vào rổ

Đề. Bà mang 50 quả cam ra chợ phiên, xếp vào 7 cái rổ. Chứng tỏ có ít nhất một rổ chứa từ 8 quả trở lên.

Bài giải

Giả sử mỗi rổ có nhiều nhất 7 quả. Khi đó 7 rổ có nhiều nhất:

7 × 7 = 49 (quả)

Số cam là 50 quả, nhiều hơn 49. Điều giả sử sai.

Kết luận: có ít nhất một rổ chứa từ 8 quả cam trở lên.

Nếu bà chỉ có 49 quả thì có thể xếp mỗi rổ đúng 7 quả, khi đó không rổ nào có 8 quả. Ví dụ đối chứng này cho thấy con số 50 là vừa đủ.

Ví dụ 4: hiệu chia hết cho 5

Đề. Chứng tỏ rằng trong 6 số tự nhiên bất kỳ, luôn có hai số mà hiệu của chúng chia hết cho 5.

Bài giải

Khi chia một số tự nhiên cho 5, số dư chỉ có thể là 0, 1, 2, 3 hoặc 4: có 5 khả năng. Coi mỗi số dư là một "chuồng".

Có 6 số mà chỉ có 5 chuồng, nên có ít nhất hai số cùng số dư khi chia cho 5.

Hai số có cùng số dư khi chia cho 5 thì hiệu của chúng chia hết cho 5. Ví dụ 17 và 32 cùng dư 2, hiệu 32 – 17 = 15 chia hết cho 5.

Kết luận: luôn có hai số có hiệu chia hết cho 5.

Đây là kiểu bài mà "chuồng" không phải đồ vật nhìn thấy được. Chọn chuồng là số dư là một bước nhảy tư duy lớn, phù hợp với học sinh đã quen phép chia có dư.

Ví dụ 5: chọn số có hai số liên tiếp

Đề. Chọn ra 11 số bất kỳ khác nhau trong các số từ 1 đến 20. Chứng tỏ trong 11 số đó có hai số liên tiếp.

Bài giải

Chia 20 số thành 10 cặp số liên tiếp: (1, 2), (3, 4), (5, 6), …, (19, 20). Mỗi cặp là một "chuồng".

Chọn 11 số mà chỉ có 10 chuồng, nên có ít nhất một chuồng chứa cả hai số được chọn.

Hai số trong cùng một cặp là hai số liên tiếp.

Kết luận: có hai số liên tiếp trong 11 số được chọn.

Đối chứng: chọn 10 số lẻ 1, 3, 5, …, 19 thì không có hai số nào liên tiếp. Vậy 11 là số nhỏ nhất bảo đảm kết luận.

Cách tìm "chuồng" trong bài

  • Chuồng là loại: màu sắc, tháng, ngày trong tuần, khối lớp. Dễ thấy nhất.
  • Chuồng là số dư: khi bài nói về chia hết hoặc hiệu, tổng.
  • Chuồng là cặp hoặc nhóm do mình tự chia: như ví dụ 5. Khó nhất, cần thử vài cách chia.
  • Chuồng là vùng: chia một hình vuông thành các ô nhỏ để chứng tỏ có hai điểm gần nhau. Dạng này thường gặp ở THCS.

Khi con bí, hỏi con: "Có cái gì nhiều, có cái gì ít? Cái nhiều phải chia vào cái ít". Câu hỏi này thường đủ để con tự tìm ra thỏ và chuồng.

Bài tự luyện

  1. Một trường có 367 học sinh. Chứng tỏ có ít nhất hai bạn trùng ngày và tháng sinh. Đáp: một năm có nhiều nhất 366 ngày (năm nhuận), 367 lớn hơn 366 nên có hai bạn trùng ngày sinh.
  2. Túi có 5 bi đỏ, 7 bi xanh, 9 bi vàng. Không nhìn, phải lấy ít nhất bao nhiêu viên để chắc chắn có 4 viên cùng màu? Đáp số: 10 viên.
  3. Trong 8 số tự nhiên bất kỳ, có luôn hai số mà hiệu chia hết cho 7 không? Đáp: có, vì chỉ có 7 số dư khi chia cho 7.
  4. Có 40 quả bưởi xếp vào 6 sọt. Chắc chắn có sọt chứa ít nhất bao nhiêu quả? Đáp số: 7 quả (40 : 6 = 6 dư 4).

Câu hỏi thường gặp

Nguyên lý Dirichlet là gì?

Là nguyên lý: nếu xếp nhiều vật hơn số ngăn thì có ít nhất một ngăn chứa từ hai vật trở lên. Nó còn được gọi là nguyên lý chuồng bồ câu hay nguyên lý ngăn kéo.

Nguyên lý Dirichlet học ở lớp mấy?

Nguyên lý này không phải nội dung bắt buộc của chương trình tiểu học, nhưng hay có mặt trong các bài nâng cao, bồi dưỡng cuối tiểu học và THCS. Dạng "lấy ít nhất bao nhiêu" có thể giới thiệu cho trẻ khá sớm bằng tất, bi, kẹo.

Cách trình bày bài Dirichlet cho học sinh tiểu học?

Dùng lập luận giả sử: "Giả sử mỗi chuồng có nhiều nhất k thỏ, thì tổng nhiều nhất là k nhân số chuồng; nhưng số thỏ lớn hơn, nên điều giả sử sai". Cách này rõ ràng và không cần ký hiệu.

Bài lấy ít nhất bao nhiêu để chắc chắn có được giải thế nào?

Hình dung trường hợp xấu nhất, khi người lấy kém may mắn nhất và mãi chưa đạt được điều cần. Đếm số vật lấy được trong trường hợp đó, rồi cộng thêm 1.

Nguyên lý Dirichlet có cho biết chuồng nào nhiều thỏ không?

Không. Nguyên lý chỉ bảo đảm sự tồn tại của một chuồng đông, không chỉ ra là chuồng nào. Muốn biết cụ thể thì phải có thêm thông tin về cách xếp.

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính

Bài viết liên quan

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store