Phân biệt ba dạng chỉ cần hỏi hai câu khi đọc đề: đề cho tổng hay hiệu? và đề có tỉ số không? Có tổng và hiệu là tổng – hiệu; có tổng và tỉ số là tổng – tỉ; có hiệu và tỉ số là hiệu – tỉ. Dấu hiệu nằm ở vài chữ quen thuộc: "cả hai, tất cả" là tổng; "hơn, kém, nhiều hơn" là hiệu; "gấp, bằng 2/3, tỉ số" là tỉ số.
Vì sao hay nhầm
Ba dạng này thường học liền nhau, cách trình bày lại giống nhau (sơ đồ, câu lời giải, đáp số). Khi làm bài trộn lẫn, học sinh có xu hướng giải theo dạng vừa học gần nhất thay vì theo dữ kiện của đề. Kết quả là cộng số phần trong bài hiệu – tỉ, hoặc chia đôi trong bài tổng – tỉ.
Cách chữa không phải là thuộc thêm công thức, mà là tập một thói quen đọc: trước khi đặt bút tính, gọi tên được hai dữ kiện đề cho.
Bảng chữ khoá
| Dữ kiện | Chữ hay gặp trong đề | Lưu ý |
|---|---|---|
| Tổng | cả hai, tất cả, tổng cộng, cộng lại, hai bạn có | Có thể ẩn trong trung bình cộng, nửa chu vi |
| Hiệu | hơn, kém, nhiều hơn, ít hơn, dài hơn, nặng hơn … là | Có thể ẩn trong "chuyển sang thì bằng nhau" |
| Tỉ số | gấp … lần, bằng 2/3, bằng một nửa, tỉ số là, chia theo tỉ lệ | "Một nửa" là 1/2; "gấp rưỡi" là 3/2 |
Một chữ cần đặc biệt cảnh giác là "hơn". "Nhiều hơn 20 kg" là hiệu, nhưng "gấp 3 lần" mới là tỉ số. Có đề viết "nhiều gấp 3 lần", chữ "nhiều" ở đây không phải dấu hiệu của hiệu.
Sơ đồ quyết định trong ba câu
- Đề có tỉ số không? Không → bài tổng – hiệu.
- Có tỉ số. Đề cho tổng → bài tổng – tỉ (cộng số phần).
- Có tỉ số. Đề cho hiệu → bài hiệu – tỉ (trừ số phần).
Nếu đề cho cả ba (tổng, hiệu và tỉ số), thì một dữ kiện là thừa. Dùng hai dữ kiện để giải, dữ kiện thứ ba để thử lại. Nếu thử lại không khớp thì đề mâu thuẫn.
Ba đề "anh em": cùng hai thuyền cá, ba cách giải
Để thấy rõ sự khác nhau, hãy giải ba đề có cùng bối cảnh và cùng đáp số. Hai chiếc thuyền đi đánh cá về bến; thuyền lớn được 200 kg, thuyền nhỏ được 140 kg. Từ cặp số này ta có tổng 340 kg, hiệu 60 kg, và thuyền nhỏ bằng 7/10 thuyền lớn. Mỗi đề chỉ cho hai trong ba dữ kiện.
Ví dụ 1: đề tổng – hiệu
Đề: Hai thuyền đánh được tất cả 340 kg cá. Thuyền lớn đánh được nhiều hơn thuyền nhỏ 60 kg. Hỏi mỗi thuyền đánh được bao nhiêu ki-lô-gam cá?
Gọi tên dữ kiện: "tất cả 340 kg" là tổng; "nhiều hơn 60 kg" là hiệu; không có tỉ số. Dạng tổng – hiệu.
Bài giải
Thuyền lớn đánh được số cá là:
(340 + 60) : 2 = 200 (kg)
Thuyền nhỏ đánh được số cá là:
340 − 200 = 140 (kg)
Đáp số: Thuyền lớn: 200 kg; thuyền nhỏ: 140 kg.
Thử lại: 200 + 140 = 340; 200 − 140 = 60.
Ví dụ 2: đề tổng – tỉ
Đề: Hai thuyền đánh được tất cả 340 kg cá. Số cá thuyền nhỏ bằng 7/10 số cá thuyền lớn. Hỏi mỗi thuyền đánh được bao nhiêu ki-lô-gam cá?
Gọi tên dữ kiện: tổng 340 kg; tỉ số 7/10. Dạng tổng – tỉ: thuyền nhỏ 7 phần, thuyền lớn 10 phần.
Bài giải
Tổng số phần bằng nhau là:
7 + 10 = 17 (phần)
Giá trị một phần là:
340 : 17 = 20 (kg)
Thuyền nhỏ đánh được số cá là:
20 × 7 = 140 (kg)
Thuyền lớn đánh được số cá là:
340 − 140 = 200 (kg)
Đáp số: Thuyền nhỏ: 140 kg; thuyền lớn: 200 kg.
Thử lại: 140 + 200 = 340; 140 : 200 = 7/10.
Ví dụ 3: đề hiệu – tỉ
Đề: Thuyền lớn đánh được nhiều hơn thuyền nhỏ 60 kg cá. Số cá thuyền nhỏ bằng 7/10 số cá thuyền lớn. Hỏi mỗi thuyền đánh được bao nhiêu ki-lô-gam cá?
Gọi tên dữ kiện: hiệu 60 kg; tỉ số 7/10; không có tổng. Dạng hiệu – tỉ.
Bài giải
Hiệu số phần bằng nhau là:
10 − 7 = 3 (phần)
Giá trị một phần là:
60 : 3 = 20 (kg)
Thuyền nhỏ đánh được số cá là:
20 × 7 = 140 (kg)
Thuyền lớn đánh được số cá là:
140 + 60 = 200 (kg)
Đáp số: Thuyền nhỏ: 140 kg; thuyền lớn: 200 kg.
Thử lại: 200 − 140 = 60; 140 : 200 = 7/10.
Ba đề, một đáp số, ba con đường. Đặt ba lời giải cạnh nhau, học sinh thấy ngay: giá trị một phần (20 kg) giống nhau ở ví dụ 2 và 3; chỗ khác duy nhất là chia cho 17 phần (tổng số phần) hay 3 phần (hiệu số phần). Đây là bài tập rất đáng làm cùng con: tự lấy một cặp số, viết ra ba đề, đổi vai người ra đề và người giải.
Ví dụ 4: đề đội lốt — hiệu nằm trong câu khác
Đề: Hai thuyền đánh được tất cả 340 kg cá. Nếu thuyền lớn chuyển sang thuyền nhỏ 30 kg thì số cá hai thuyền bằng nhau. Hỏi mỗi thuyền đánh được bao nhiêu ki-lô-gam cá?
Gọi tên dữ kiện: tổng 340 kg. Câu "chuyển sang 30 kg thì bằng nhau" không có chữ "gấp" hay phân số, nên không phải tỉ số. Nó là một hiệu bị giấu: thuyền lớn hơn thuyền nhỏ 30 × 2 = 60 kg. Dạng tổng – hiệu.
Bài giải
Thuyền lớn hơn thuyền nhỏ số cá là:
30 × 2 = 60 (kg)
Thuyền lớn đánh được số cá là:
(340 + 60) : 2 = 200 (kg)
Thuyền nhỏ đánh được số cá là:
340 − 200 = 140 (kg)
Đáp số: Thuyền lớn: 200 kg; thuyền nhỏ: 140 kg.
Thử lại: 200 − 30 = 170 và 140 + 30 = 170, bằng nhau. Đúng.
Bài này cho thấy: nhận dạng không chỉ dựa vào chữ khoá mà còn phải hỏi "câu này thực chất cho biết điều gì về hai số?". Những câu dạng này được bàn kỹ hơn trong bài về tổng hiệu ẩn, tỉ số ẩn.
Thói quen đọc đề nên tập
- Gạch hai dữ kiện bằng hai màu: một màu cho tổng hoặc hiệu, một màu cho tỉ số.
- Nói thành lời trước khi tính: "Bài này cho hiệu và tỉ số, nên mình trừ số phần."
- Đoán khoảng đáp số: bài tổng thì mỗi số phải nhỏ hơn tổng; bài hiệu thì số lớn phải lớn hơn hiệu.
- Thử lại bằng dữ kiện gốc của đề, không bằng con số mình đã dịch ra.
Bài tự luyện
Gọi tên dạng của mỗi bài trước khi giải.
- Hai cuộn vải dài tất cả 150 m. Cuộn thứ nhất ngắn hơn cuộn thứ hai 30 m. Tính chiều dài mỗi cuộn.
- Cuộn vải xanh dài hơn cuộn vải đỏ 24 m. Cuộn vải đỏ dài bằng 3/5 cuộn vải xanh. Tính chiều dài mỗi cuộn.
- Hai bao đậu nặng tất cả 96 kg. Bao thứ nhất nặng gấp 3 lần bao thứ hai. Mỗi bao nặng bao nhiêu ki-lô-gam?
Đáp số: 1) Tổng – hiệu: cuộn thứ nhất 60 m, cuộn thứ hai 90 m. 2) Hiệu – tỉ: vải đỏ 36 m, vải xanh 60 m. 3) Tổng – tỉ: bao thứ nhất 72 kg, bao thứ hai 24 kg.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao phân biệt tổng hiệu và tổng tỉ?
Cả hai đều cho tổng. Nếu dữ kiện thứ hai là "hơn, kém … bao nhiêu" thì là tổng – hiệu; nếu là "gấp mấy lần" hay "bằng một phân số" thì là tổng – tỉ.
Hiệu tỉ và tổng tỉ khác nhau thế nào khi giải?
Cách vẽ sơ đồ giống nhau. Tổng – tỉ cộng số phần rồi lấy tổng chia cho tổng số phần; hiệu – tỉ trừ số phần rồi lấy hiệu chia cho hiệu số phần.
"Nhiều gấp 3 lần" là hiệu hay tỉ số?
Là tỉ số. Chữ quyết định là "gấp … lần". Chỉ khi đề nói "nhiều hơn … là" kèm một lượng cụ thể (20 kg, 15 quả) thì mới là hiệu.
Đề cho cả tổng, hiệu và tỉ số thì sao?
Chỉ cần hai dữ kiện để giải, dữ kiện còn lại dùng để thử lại. Nếu đáp số không khớp với dữ kiện thứ ba thì đề bị mâu thuẫn hoặc đã chép sai.
Có nên cho con làm bài trộn lẫn ba dạng không?
Nên, sau khi con đã làm quen từng dạng riêng. Bài trộn buộc con phải nhận dạng trước khi tính, đó mới là kỹ năng dùng được về sau. Ra ba đề cùng bối cảnh, cùng đáp số là cách luyện nhẹ nhàng mà hiệu quả.