Phân số ra đời từ chuyện chia: chia đều 3 cái bánh cho 4 người thì mỗi người được 3/4 cái bánh, vì phép chia 3 : 4 viết được thành phân số 3/4. Bài toán chia bánh, chia ruộng ở tiểu học xoay quanh ba việc: hiểu phân số là "lấy mấy phần trong bao nhiêu phần bằng nhau", so sánh phần của mỗi người, và tính phần còn lại khi đã chia cho vài người. Điều kiện ngầm luôn là các phần phải bằng nhau và cùng chia từ một cái toàn bộ.
Phân số là một cách chia công bằng
Cắt một cái bánh chưng thành 8 miếng bằng nhau, lấy 3 miếng: ta có 3/8 cái bánh. Mẫu số 8 nói bánh được chia làm mấy phần bằng nhau, tử số 3 nói lấy mấy phần. Nếu 8 miếng to nhỏ khác nhau thì "3 miếng" không còn là 3/8 cái bánh — đây là chỗ bài toán đời thường kiểm tra xem học sinh có hiểu chữ "bằng nhau" không.
Ý thứ hai quan trọng không kém: thương của phép chia số tự nhiên có thể viết thành phân số. 3 cái bánh chia đều cho 4 người: 3 : 4 = 3/4 (cái bánh). Học sinh thường ngạc nhiên rằng có hai cách cắt khác nhau mà cùng ra 3/4:
- Cắt mỗi bánh thành 4 phần, mỗi người lấy 1 phần của mỗi bánh: 3 phần tư.
- Lấy 3 bánh xếp cạnh nhau như một dải dài, chia dải đó làm 4 đoạn bằng nhau.
Với ruộng đất, "cái toàn bộ" là cả thửa ruộng, đơn vị thường là mét vuông. Phân số của thửa ruộng tính bằng cách nhân diện tích với phân số, đúng như bài tìm phân số của một số.
So sánh phần chia: khi nào so được
Hai phân số chỉ so sánh có nghĩa khi chúng là phần của hai cái toàn bộ bằng nhau. 1/2 cái bánh nhỏ có thể ít hơn 1/3 cái bánh lớn. Đề cẩn thận sẽ nói "hai cái bánh như nhau" hoặc "cùng một cái bánh".
| Cách so | Khi dùng | Ví dụ |
|---|---|---|
| Cùng mẫu số: so tử số | Các phần cùng cỡ | 3/8 < 5/8 |
| Cùng tử số: mẫu nhỏ hơn thì lớn hơn | Số miếng như nhau, miếng to nhỏ khác nhau | 2/5 > 2/7 |
| Quy đồng mẫu số | Trường hợp chung | 2/5 = 16/40; 3/8 = 15/40 |
| So với 1/2 hoặc 1 | Ước lượng nhanh | 4/9 < 1/2 < 5/9 |
Bốn ví dụ giải từ dễ đến khó
Ví dụ 1: Chia đều bánh cho nhiều người
Đề. Ngày Tết, mẹ chia đều 3 cái bánh chưng như nhau cho 4 anh em. Hỏi mỗi người được bao nhiêu phần của một cái bánh? Mẹ nên cắt thế nào?
Bài giải
Mỗi người được số bánh là:
3 : 4 = 3/4 (cái bánh)
Cách cắt: cắt mỗi cái bánh thành 4 miếng bằng nhau, được 3 × 4 = 12 miếng; mỗi người lấy 12 : 4 = 3 miếng, tức 3/4 cái bánh.
Đáp số: Mỗi người 3/4 cái bánh.
Thử lại. 3/4 × 4 = 12/4 = 3 cái bánh. Khớp.
Ví dụ 2: Chia ruộng cho các con
Đề. Ông có một thửa ruộng rộng 2.400 m². Ông chia cho người con cả 1/3 thửa ruộng, người con thứ hai 3/8 thửa ruộng, phần còn lại chia cho người con út. Hỏi người con út được bao nhiêu phần thửa ruộng và bao nhiêu mét vuông?
Bài giải
Hai người con đầu được tất cả:
1/3 + 3/8 = 8/24 + 9/24 = 17/24 (thửa ruộng)
Người con út được:
1 − 17/24 = 7/24 (thửa ruộng)
Diện tích phần ruộng của người con út là:
2.400 × 7/24 = 700 (m²)
Đáp số: 7/24 thửa ruộng, tức 700 m².
Thử lại. Con cả: 2.400 × 1/3 = 800 m². Con thứ hai: 2.400 × 3/8 = 900 m². 800 + 900 + 700 = 2.400 m². Khớp.
Để ý: người con út được ít nhất, nhưng chỉ ít hơn một chút. Nhìn ba cách nói "1/3", "3/8" và "phần còn lại" thì khó đoán ai hơn ai; quy đồng về mẫu số 24 cho thấy ngay: 8 phần, 9 phần và 7 phần.
Ví dụ 3: Ai được nhiều bánh hơn
Đề. Có hai cái bánh dẻo như nhau. Lan ăn 2/5 cái bánh thứ nhất, Mai ăn 3/8 cái bánh thứ hai. Hỏi ai ăn nhiều hơn và nhiều hơn bao nhiêu phần cái bánh?
Bài giải
Quy đồng mẫu số hai phân số (mẫu số chung 40):
2/5 = 16/40; 3/8 = 15/40
Vì 16/40 > 15/40 nên Lan ăn nhiều hơn Mai.
Lan ăn nhiều hơn Mai:
16/40 − 15/40 = 1/40 (cái bánh)
Đáp số: Lan ăn nhiều hơn, nhiều hơn 1/40 cái bánh.
Thử lại. 15/40 + 1/40 = 16/40 = 2/5. Khớp.
Nếu đề không nói hai cái bánh như nhau, câu trả lời đúng là "chưa so được". Đây là một câu hỏi phụ đáng hỏi con: "Nếu bánh của Mai to gấp đôi thì sao?"
Ví dụ 4: Chia 5 cái bánh cho 6 người mà không cắt vụn
Đề. Có 5 cái bánh như nhau chia đều cho 6 người. Mỗi người được bao nhiêu phần cái bánh? Hãy tìm cách cắt sao cho mỗi người chỉ nhận 2 miếng.
Suy nghĩ. Mỗi người được 5 : 6 = 5/6 cái bánh. Cắt mỗi bánh thành 6 phần thì mỗi người nhận 5 miếng nhỏ, hơi vụn. Thử tách 5/6 thành tổng của hai phân số có tử số 1: 5/6 = 3/6 + 2/6 = 1/2 + 1/3.
Bài giải
Mỗi người được:
5 : 6 = 5/6 (cái bánh)
Ta có 5/6 = 1/2 + 1/3.
Cách cắt: lấy 3 cái bánh, mỗi cái cắt đôi, được 6 nửa cái bánh. Lấy 2 cái bánh còn lại, mỗi cái cắt làm 3 phần bằng nhau, được 6 phần ba. Mỗi người nhận 1 nửa và 1 phần ba.
Đáp số: Mỗi người 5/6 cái bánh, gồm 1/2 cái và 1/3 cái.
Thử lại. 3 bánh cắt đôi cho 6 nửa, 2 bánh cắt ba cho 6 phần ba: đủ cho 6 người, dùng hết 3 + 2 = 5 bánh. 1/2 + 1/3 = 3/6 + 2/6 = 5/6. Khớp.
Cách viết phân số thành tổng các phân số có tử số 1 này người Ai Cập cổ đã dùng rất nhiều, như trong những bài chia bánh mì của cuộn Papyrus Rhind.
Những lỗi hay gặp
- Cộng tử với tử, mẫu với mẫu. 1/3 + 3/8 thành 4/11. Phải quy đồng mẫu số trước khi cộng.
- So phân số bằng mẫu số. "3/8 lớn hơn 2/5 vì 8 lớn hơn 5." Mẫu số lớn nghĩa là miếng nhỏ, không phải nhiều.
- Quên "1 thửa ruộng = 1". Phần còn lại phải lấy 1 (cả thửa) trừ đi, viết 1 thành 24/24 khi cần.
- Chia không đều mà vẫn gọi là phân số. Cắt bánh làm 4 miếng to nhỏ khác nhau, lấy 1 miếng rồi gọi là 1/4 cái bánh.
Góc nhìn hôm nay: bữa chiều có bánh là bài học
Không cần đồ dùng học tập đặc biệt: một cái bánh, một con dao, vài người ăn là đủ. Để con tự đề xuất cách cắt khi số người không chia hết số bánh — 2 bánh cho 3 người, 3 bánh cho 5 người. Con sẽ tự khám phá rằng có nhiều cách cắt đúng, và cách nào ít miếng vụn thì dễ chia hơn. Hình tròn rất khó chia làm 3 hay 5 phần đều bằng mắt; bánh hình chữ nhật dễ hơn nhiều, đó là lý do sách hay vẽ thanh chữ nhật khi dạy phân số.
Với ruộng vườn, có thể dùng giấy kẻ ô: mỗi ô là một phần bằng nhau của mảnh vườn. Tô màu 1/3 cho rau, 1/4 cho hoa, rồi đếm ô còn trống. Giấy kẻ ô biến phép quy đồng mẫu số thành việc đếm ô.
Bài tự luyện
- Chia đều 2 cái bánh như nhau cho 3 bạn. Mỗi bạn được bao nhiêu phần cái bánh? Đáp số: 2/3 cái bánh.
- Một mảnh vườn rộng 1.800 m²; 1/4 mảnh vườn trồng rau, 2/3 mảnh vườn trồng cây ăn quả, phần còn lại đào ao. Hỏi ao rộng bao nhiêu mét vuông? Đáp số: 150 m² (ao chiếm 1/12 mảnh vườn).
- Hai cái bánh như nhau, An ăn 3/4 cái thứ nhất, Bình ăn 5/7 cái thứ hai. Ai ăn nhiều hơn và nhiều hơn bao nhiêu? Đáp số: An ăn nhiều hơn 1/28 cái bánh.
- Chia 7 cái bánh như nhau cho 12 người sao cho mỗi người chỉ nhận 2 miếng. Đáp số: Mỗi người 7/12 = 1/3 + 1/4 cái bánh; cắt 4 bánh mỗi cái làm 3, cắt 3 bánh mỗi cái làm 4.
Câu hỏi thường gặp
Chia 3 cái bánh cho 4 người thì mỗi người được bao nhiêu?
Mỗi người được 3 : 4 = 3/4 cái bánh. Có thể cắt mỗi bánh thành 4 miếng bằng nhau rồi chia mỗi người 3 miếng.
Thương của phép chia có viết được thành phân số không?
Được. Thương của phép chia một số tự nhiên cho một số tự nhiên khác 0 có thể viết thành phân số, tử số là số bị chia, mẫu số là số chia. Ví dụ 5 : 6 = 5/6.
Làm sao so sánh hai phân số khác mẫu số?
Quy đồng mẫu số hai phân số rồi so sánh tử số. Ví dụ 2/5 = 16/40 và 3/8 = 15/40, nên 2/5 lớn hơn 3/8.
Tính phần ruộng còn lại sau khi chia thế nào?
Cộng các phân số đã chia (sau khi quy đồng), rồi lấy 1 trừ đi tổng đó để được phân số phần còn lại. Nhân phân số ấy với diện tích cả thửa ruộng để ra số mét vuông.
Vì sao phân số phải chia thành các phần bằng nhau?
Vì mẫu số chỉ số phần bằng nhau của cái toàn bộ. Nếu các phần to nhỏ khác nhau thì lấy một phần không còn đúng là một phần mẫu số của cái toàn bộ nữa.