Trong bài toán phép chia có dư, đáp số không phải lúc nào cũng là thương. Hỏi "cần bao nhiêu xe, bao nhiêu thuyền, bao nhiêu hàng ghế để chứa hết" thì lấy thương cộng thêm 1 khi còn dư. Hỏi "được bao nhiêu túi, bao nhiêu bộ đầy đủ" thì lấy đúng thương, phần dư bỏ ra ngoài. Hỏi "vật thứ bao nhiêu có màu gì" trong một chuỗi lặp lại thì chỉ cần nhìn số dư. Điều cần nhớ luôn là số dư bé hơn số chia, và số bị chia = thương × số chia + số dư.
Hai quy tắc nền
Số bị chia = Thương × Số chia + Số dư, với số dư luôn bé hơn số chia.
Ví dụ: 100 : 45 = 2 (dư 10), vì 2 × 45 + 10 = 100 và 10 bé hơn 45. Nếu ai viết 100 : 45 = 1 (dư 55) thì sai, vì số dư 55 còn lớn hơn số chia, nghĩa là vẫn chia tiếp được.
Từ quy tắc thứ hai suy ra một mẹo thường dùng: khi chia cho 9, số dư lớn nhất là 8; khi chia cho 6, số dư lớn nhất là 5.
Bốn kiểu câu hỏi và cách lấy đáp số
| Kiểu câu hỏi | Ví dụ | Đáp số lấy từ |
|---|---|---|
| Cần ít nhất bao nhiêu (xe, thuyền, hộp) để chứa hết | 100 người, xe 45 chỗ | Thương + 1 nếu có dư |
| Được bao nhiêu (túi, bộ) đầy đủ | 250 quả cam, túi 8 quả | Thương, phần dư để riêng |
| Vật thứ n trong chuỗi lặp lại | Đèn xanh – đỏ – vàng – tím lặp lại | Số dư khi chia n cho độ dài một chu kỳ |
| Tìm số khi biết thương, số chia, số dư | Chia 9 được 15, dư lớn nhất | Thương × số chia + số dư |
Cùng một phép chia 100 : 45 = 2 (dư 10), đáp số có thể là 3 (xe) hoặc 2 (xe chở đầy). Vì vậy học sinh phải đọc lại câu hỏi sau khi chia, không ghi đáp số theo phản xạ.
Ví dụ giải đầy đủ
Ví dụ 1: thuê xe đi tham quan
Đề. Khối lớp 4 có 100 học sinh đi tham quan. Mỗi xe chở được 45 học sinh. Hỏi cần ít nhất bao nhiêu xe?
Bài giải
Ta có: 100 : 45 = 2 (dư 10)
Như vậy 2 xe chở được 90 học sinh, còn 10 học sinh cần thêm 1 xe nữa.
Số xe ít nhất cần có là:
2 + 1 = 3 (xe)
Đáp số: 3 xe.
Thử lại: 2 xe chỉ chở được 90 người, thiếu chỗ; 3 xe chở được 135 người, đủ chỗ.
Ví dụ 2: đóng túi cam
Đề. Bác Ba có 250 quả cam, đóng vào các túi, mỗi túi 8 quả để bán ở chợ phiên. Hỏi bác đóng được nhiều nhất bao nhiêu túi đủ 8 quả và còn thừa mấy quả?
Bài giải
Ta có: 250 : 8 = 31 (dư 2)
Vậy bác đóng được 31 túi, còn thừa 2 quả.
Đáp số: 31 túi, thừa 2 quả cam.
Thử lại: 31 × 8 + 2 = 248 + 2 = 250.
Ở đây không cộng thêm 1, vì 2 quả cam lẻ không làm thành một túi đủ 8 quả. So với ví dụ 1 sẽ thấy rõ: phép chia giống nhau, cách đọc câu hỏi quyết định đáp số.
Ví dụ 3: chuỗi đèn lồng lặp lại
Đề. Dọc đường vào đình, người ta treo đèn lồng theo thứ tự: xanh, đỏ, vàng, tím, rồi lại xanh, đỏ, vàng, tím… Hỏi chiếc đèn thứ 50 màu gì?
Bài giải
Mỗi nhóm lặp lại gồm 4 chiếc đèn. Ta có:
50 : 4 = 12 (dư 2)
Như vậy có 12 nhóm đủ 4 chiếc (48 chiếc), chiếc thứ 50 là chiếc thứ 2 của nhóm tiếp theo.
Chiếc thứ 2 trong mỗi nhóm là đèn đỏ.
Đáp số: màu đỏ.
Chú ý trường hợp chia hết: chiếc thứ 48 có 48 : 4 = 12 (dư 0), đó là chiếc cuối của nhóm thứ 12, tức là đèn tím, chứ không phải "chiếc thứ 0". Học sinh hay lúng túng ở số dư 0, nên dặn con: dư 0 là vật cuối của một nhóm.
Ví dụ 4: tìm số bị chia lớn nhất
Đề. Tìm số lớn nhất mà khi chia cho 9 thì được thương là 15.
Bài giải
Số chia là 9 nên số dư lớn nhất có thể là 8.
Số cần tìm là:
15 × 9 + 8 = 143
Đáp số: 143.
Thử lại: 143 : 9 = 15 (dư 8). Nếu lấy 144 thì 144 : 9 = 16, thương đã đổi.
Ví dụ 5: xếp hàng cùng dư
Đề. Số học sinh của một trường nhỏ trong khoảng từ 50 đến 70 em. Khi xếp hàng 4, hàng 5 hay hàng 6 đều thừa ra 1 em. Hỏi trường có bao nhiêu học sinh?
Bài giải
Bớt đi 1 em thì xếp hàng 4, hàng 5, hàng 6 đều vừa đủ. Vậy số học sinh bớt 1 chia hết cho 4, cho 5 và cho 6.
Số nhỏ nhất chia hết cho cả 4, 5 và 6 là 60. Các số chia hết cho cả ba số là 60, 120, 180…
Số học sinh trong khoảng 50 đến 70, nên số học sinh bớt 1 nằm trong khoảng 49 đến 69. Chỉ có 60 thoả mãn.
Số học sinh của trường là:
60 + 1 = 61 (em)
Đáp số: 61 học sinh.
Thử lại: 61 : 4 = 15 (dư 1); 61 : 5 = 12 (dư 1); 61 : 6 = 10 (dư 1).
Mẹo "bớt đi phần dư chung" dùng được khi mọi phép chia cùng một số dư. Nếu số dư khác nhau, bài trở thành dạng số dư Tôn Tử (thường gọi dân gian là "Hàn Tín điểm binh"), có bài riêng trong mục toán đố cổ.
Lỗi hay gặp
- Số dư lớn hơn số chia: viết 38 : 5 = 6 (dư 8). Kiểm tra bằng cách so số dư với số chia sau mỗi phép chia.
- Quên cộng 1 khi hỏi số xe, số thuyền: để 10 bạn ở lại bến xe.
- Cộng 1 khi không cần: hỏi số túi đầy đủ mà vẫn cộng thêm túi lẻ.
- Bài chuỗi lặp với số dư 0: tìm "vật thứ 0" không có. Dư 0 là vật cuối của chu kỳ.
Gợi ý cho phụ huynh
Phép chia có dư là phép tính của đời sống: chia kẹo cho các cháu, xếp khách vào bàn tiệc, gói bánh vào hộp. Khi đi đám cưới, đám giỗ, hỏi con "khách có 50 người, mỗi mâm 6 người thì cần mấy mâm" (đáp số 9 mâm, vì 50 : 6 = 8 dư 2). Bài toán có thật trước mặt giúp con thấy vì sao phải cộng thêm 1, hơn bất kỳ lời giải thích nào.
Bài tự luyện
- Một đoàn 155 người qua sông bằng thuyền, mỗi chuyến chở được 12 người. Cần ít nhất bao nhiêu chuyến? Đáp số: 13 chuyến.
- Một chuỗi hạt xâu theo thứ tự 3 hạt trắng, 2 hạt đen rồi lặp lại. Hạt thứ 38 màu gì? Đáp số: màu trắng (38 : 5 = 7 dư 3).
- Tìm số lớn nhất mà khi chia cho 8 được thương là 12. Đáp số: 103.
- Hội trường cần xếp 230 ghế, mỗi hàng 18 ghế. Hỏi xếp được bao nhiêu hàng đủ ghế, và hàng cuối có mấy ghế? Đáp số: 12 hàng đủ 18 ghế, hàng thứ 13 có 14 ghế.
Câu hỏi thường gặp
Trong phép chia có dư, số dư lớn nhất là bao nhiêu?
Số dư lớn nhất bằng số chia trừ đi 1. Ví dụ chia cho 7 thì số dư lớn nhất là 6, vì nếu dư 7 thì còn chia thêm được một lần nữa.
Khi nào phải cộng thêm 1 vào thương?
Khi câu hỏi là cần bao nhiêu xe, thuyền, hộp, hàng ghế để chứa hết mọi người hay mọi vật và phép chia còn dư. Phần dư dù ít vẫn cần thêm một chỗ chứa.
Công thức phép chia có dư là gì?
Số bị chia bằng thương nhân số chia cộng số dư, với số dư bé hơn số chia. Công thức này dùng để thử lại phép chia và để tìm số bị chia khi biết các thành phần còn lại.
Cách tìm vật thứ n trong dãy lặp lại?
Đếm số vật trong một chu kỳ, lấy n chia cho số đó. Số dư cho biết vị trí của vật trong chu kỳ; nếu dư 0 thì đó là vật cuối cùng của chu kỳ.
Phép chia có dư học ở lớp mấy?
Phép chia có dư được giới thiệu từ những lớp đầu tiểu học với số nhỏ, rồi mở rộng dần với số có nhiều chữ số. Các bài toán xếp xe, chuỗi lặp, cùng số dư là dạng vận dụng và nâng cao.