Bài toán thực tế dẫn tới phương trình bậc hai thường cho hai nghiệm, nhưng chỉ một nghiệm có nghĩa. Phải loại nghiệm khi nó âm (vận tốc, độ dài, số người không âm), không nguyên (số người, số xe), hoặc vi phạm một điều kiện riêng của đề (một đội làm một mình phải lâu hơn hai đội làm chung). Vì vậy bước đặt điều kiện cho ẩn ở đầu bài, học từ lớp 8, đến lớp 9 trở thành bước quyết định đáp số.
Vì sao bài thực tế hay ra hai nghiệm
Phương trình bậc hai ax² + bx + c = 0 (a ≠ 0) có thể có hai nghiệm, một nghiệm kép hoặc vô nghiệm, tuỳ dấu của biệt thức Δ = b² − 4ac. Đại số chỉ biết các con số, không biết x là vận tốc ô tô hay số học sinh. Khi ta nhân hai vế với x hoặc với x(x + 15) để khử mẫu, phương trình mới thường nhận cả những giá trị vô lý trong đời thật.
Bảng dưới gom những lý do loại nghiệm hay gặp:
| Ẩn là | Điều kiện | Nghiệm thường bị loại |
|---|---|---|
| Số tự nhiên, số người, số xe | Nguyên dương | Nghiệm âm, nghiệm không nguyên |
| Vận tốc, độ dài | Dương | Nghiệm âm |
| Thời gian làm một mình của đội chậm hơn | Lớn hơn chênh lệch thời gian, lớn hơn thời gian làm chung | Nghiệm dương nhưng quá nhỏ |
| Số người sau khi bớt đi a người | x > a | Nghiệm nhỏ hơn hoặc bằng a |
Loại nghiệm âm thì dễ thấy. Khó hơn là loại nghiệm dương nhưng vô lý, như ví dụ 3 dưới đây.
Ví dụ 1: hai số tự nhiên liên tiếp
Đề. Tìm hai số tự nhiên liên tiếp có tích bằng 182.
Bài giải
Gọi số tự nhiên nhỏ là x, điều kiện x là số tự nhiên.
Số tự nhiên liền sau là x + 1.
Theo đề bài ta có phương trình: x(x + 1) = 182, tức x² + x − 182 = 0.
Δ = 1² − 4 × 1 × (−182) = 1 + 728 = 729, √Δ = 27.
Phương trình có hai nghiệm: x₁ = (−1 + 27) : 2 = 13 và x₂ = (−1 − 27) : 2 = −14.
Nghiệm x = −14 không phải số tự nhiên, loại. Nghiệm x = 13 thoả mãn điều kiện.
Đáp số: 13 và 14.
Thử lại. 13 × 14 = 182. Đúng.
Nếu đề nói "hai số nguyên liên tiếp" thì −14 và −13 cũng là đáp số, vì (−14) × (−13) = 182. Một chữ trong đề làm thay đổi số đáp số. Đây là lý do phải đọc kỹ đề trước khi loại nghiệm.
Ví dụ 2: đi nhanh hơn thì đến sớm hơn
Đề. Một ô tô khách chạy trên quãng đường dài 180 km. Nếu vận tốc tăng thêm 15 km/giờ thì xe đến nơi sớm hơn 1 giờ. Tính vận tốc dự định của ô tô.
Bài giải
Gọi vận tốc dự định của ô tô là x (km/giờ), điều kiện x > 0.
Thời gian đi với vận tốc dự định là 180/x (giờ). Thời gian đi với vận tốc tăng thêm là 180/(x + 15) (giờ).
Theo đề bài ta có phương trình: 180/x − 180/(x + 15) = 1.
Nhân hai vế với x(x + 15): 180(x + 15) − 180x = x(x + 15), tức 2700 = x² + 15x.
Ta được x² + 15x − 2700 = 0.
Δ = 15² + 4 × 2700 = 225 + 10800 = 11025, √Δ = 105.
Hai nghiệm: x₁ = (−15 + 105) : 2 = 45 và x₂ = (−15 − 105) : 2 = −60.
Nghiệm x = −60 không thoả mãn x > 0, loại. Vậy x = 45.
Đáp số: 45 km/giờ.
Thử lại. Với 45 km/giờ cần 180 : 45 = 4 giờ. Với 60 km/giờ cần 180 : 60 = 3 giờ. Sớm hơn 1 giờ. Đúng.
Ví dụ 3: nghiệm dương vẫn bị loại
Đề. Hai đội thợ cùng sửa một đoạn kênh thì 4 ngày xong. Nếu làm một mình, đội I cần nhiều thời gian hơn đội II là 6 ngày. Hỏi mỗi đội làm một mình thì bao lâu xong?
Phân tích. Đề cho chênh lệch thời gian, nên chỉ cần một ẩn. Điều kiện của ẩn không chỉ là dương: đội II làm một mình hết x − 6 ngày, nên x > 6. Thêm nữa, mỗi đội làm một mình phải lâu hơn 4 ngày.
Bài giải
Gọi thời gian đội I làm một mình xong công việc là x (ngày), điều kiện x > 6.
Thời gian đội II làm một mình xong là x − 6 (ngày).
Mỗi ngày đội I làm được 1/x công việc, đội II làm được 1/(x − 6) công việc, cả hai làm được 1/4 công việc.
Theo đề bài ta có phương trình: 1/x + 1/(x − 6) = 1/4.
Nhân hai vế với 4x(x − 6): 4(x − 6) + 4x = x(x − 6), tức 8x − 24 = x² − 6x.
Ta được x² − 14x + 24 = 0.
Δ = 14² − 4 × 24 = 196 − 96 = 100, √Δ = 10.
Hai nghiệm: x₁ = (14 + 10) : 2 = 12 và x₂ = (14 − 10) : 2 = 2.
Nghiệm x = 2 là số dương nhưng không thoả mãn x > 6 (đội II sẽ làm hết 2 − 6 = −4 ngày, vô lý), loại. Vậy x = 12.
Đội II làm một mình hết 12 − 6 = 6 (ngày).
Đáp số: đội I 12 ngày, đội II 6 ngày.
Thử lại. Mỗi ngày hai đội làm 1/12 + 1/6 = 1/12 + 2/12 = 3/12 = 1/4 công việc, nên 4 ngày xong. Đội I lâu hơn đội II 6 ngày. Đúng.
Đây là kiểu bài mà ai chỉ ghi điều kiện "x > 0" sẽ lúng túng: cả hai nghiệm đều dương. Chỉ điều kiện x > 6 mới loại được x = 2.
Ví dụ 4: chia đều phần thưởng
Đề. Một chi đội dự định chia đều 360 quyển vở làm phần thưởng cho các bạn đạt thành tích tốt. Khi phát, có 4 bạn chuyển trường nên mỗi bạn còn lại được thêm 3 quyển. Hỏi lúc đầu chi đội dự định thưởng cho bao nhiêu bạn?
Bài giải
Gọi số bạn dự định được thưởng là x (bạn), điều kiện x nguyên, x > 4.
Theo dự định, mỗi bạn được 360/x (quyển). Thực tế còn x − 4 bạn, mỗi bạn được 360/(x − 4) (quyển).
Theo đề bài ta có phương trình: 360/(x − 4) − 360/x = 3.
Nhân hai vế với x(x − 4): 360x − 360(x − 4) = 3x(x − 4), tức 1440 = 3x² − 12x.
Chia hai vế cho 3 rồi chuyển vế: x² − 4x − 480 = 0.
Δ = 16 + 1920 = 1936, √Δ = 44. Hai nghiệm: x₁ = (4 + 44) : 2 = 24 và x₂ = (4 − 44) : 2 = −20.
Nghiệm x = −20 không thoả mãn điều kiện, loại. Vậy x = 24.
Đáp số: 24 bạn.
Thử lại. Dự định mỗi bạn được 360 : 24 = 15 quyển. Thực tế 20 bạn, mỗi bạn được 360 : 20 = 18 quyển, nhiều hơn 3 quyển. Đúng.
Các bước kiểm nghiệm cho chắc
- Ghi đủ điều kiện ngay khi chọn ẩn, kể cả những điều kiện suy ra từ biểu thức khác (x − 6 > 0, x − 4 > 0).
- Giải phương trình, ghi cả hai nghiệm, đừng tự bỏ nghiệm âm trước khi viết ra.
- Đối chiếu từng nghiệm với điều kiện, ghi rõ "thoả mãn" hoặc "loại" kèm lý do.
- Thử lại nghiệm được nhận bằng lời văn của đề.
- Nếu cả hai nghiệm đều bị loại, hoặc Δ < 0, kết luận bài toán không có đáp số thoả mãn; thường là đề có dữ kiện sai.
Góc nhìn hôm nay: loại nghiệm là đọc lại đời thật
Nghiệm bị loại không phải do giải sai. Nó thoả mãn phương trình đã khử mẫu, chỉ là không khớp với câu chuyện của đề. Ở ví dụ 3, x = 2 làm đúng phương trình x² − 14x + 24 = 0, nhưng khi đó đội II phải làm âm 4 ngày, điều không thể có. Hiểu điều này giúp học sinh bớt sợ khi thấy hai nghiệm: chỉ cần hỏi "nghiệm nào hợp với câu chuyện của đề".
Chương trình Toán 9 học công thức nghiệm, công thức nghiệm thu gọn và định lý Vi-ét trước khi đến phần giải bài toán bằng cách lập phương trình bậc hai. Khi luyện, nên lấy lại các bài lớp 8 của danh mục này, đổi một dữ kiện (biết chênh lệch thay vì biết hai kịch bản) để thấy bài chuyển thành bậc hai thế nào.
Bài tự luyện
- Tìm hai số tự nhiên chẵn liên tiếp có tích bằng 168. Đáp số: 12 và 14.
- Một người đi xe máy trên quãng đường 60 km. Nếu tăng vận tốc thêm 10 km/giờ thì đến sớm hơn 18 phút. Tính vận tốc dự định. Đáp số: 40 km/giờ (nghiệm −50 bị loại).
- Một lớp dự định chia đều 120 cây giống cho các nhóm. Nếu bớt đi 2 nhóm thì mỗi nhóm phải nhận thêm 2 cây. Hỏi lúc đầu có bao nhiêu nhóm? Đáp số: 12 nhóm (nghiệm −10 bị loại).
Câu hỏi thường gặp
Khi nào phải loại nghiệm trong bài toán lập phương trình bậc hai?
Loại nghiệm không thoả mãn điều kiện của ẩn: nghiệm âm khi ẩn là vận tốc, độ dài, số người; nghiệm không nguyên khi ẩn đếm được; nghiệm làm một đại lượng khác âm hoặc bằng 0. Điều kiện phải ghi ngay khi chọn ẩn.
Hai nghiệm đều dương thì chọn nghiệm nào?
Đối chiếu với các điều kiện riêng của đề, như thời gian làm một mình phải lớn hơn chênh lệch thời gian hoặc lớn hơn thời gian làm chung. Nghiệm nào vi phạm thì loại. Nếu cả hai đều hợp lý, bài có hai đáp số.
Phương trình bậc hai từ bài toán thực tế học lớp mấy?
Phương trình bậc hai một ẩn và giải bài toán bằng cách lập phương trình bậc hai thuộc chương trình Toán 9. Ở lớp 8, học sinh đã làm quen với bài lập phương trình bậc nhất.
Δ âm trong bài toán thực tế nghĩa là gì?
Phương trình vô nghiệm, tức không có giá trị nào thoả mãn mọi dữ kiện. Trước khi kết luận đề sai, nên dò lại bước lập phương trình, vì lỗi đổi đơn vị hoặc sai dấu cũng có thể làm Δ âm.
Vì sao nhân hai vế với x lại sinh nghiệm vô lý?
Khi khử mẫu, ta được phương trình đa thức nhận cả những giá trị mà phương trình gốc hay đề bài không chấp nhận. Vì vậy phải đối chiếu nghiệm với điều kiện, gồm cả điều kiện mẫu khác 0 và điều kiện thực tế.