Suy TínhWiki
Tìm
Công việc chung & tỉ lệ

Sai lầm kinh điển: một người làm 6 ngày, hai người làm 3 ngày đúng không

Chỉ đúng khi hai người làm nhanh như nhau và việc chia được. Nhanh chậm khác nhau thì cộng phần việc; khâu cố định như phơi nắng thì thêm người không nhanh hơn.

Sai lầm kinh điển: một người làm 6 ngày, hai người làm 3 ngày đúng không

"Một người làm 6 ngày thì hai người làm 3 ngày" chỉ đúng khi hai người làm nhanh như nhau và công việc chia nhỏ được cho nhiều người làm cùng lúc. Nếu hai người làm nhanh chậm khác nhau, phải cộng phần việc mỗi ngày của từng người chứ không chia đôi. Nếu công việc có phần không rút ngắn được (chờ nắng, chờ nước sôi, khoảng nghỉ giữa các tiếng trống), thêm người không làm phần đó nhanh hơn.

Khi nào "gấp đôi người, giảm nửa thời gian" là đúng

Quy tắc tỉ lệ nghịch giữa số người và số ngày dựa trên ba điều kiện mà đề toán thường hiểu ngầm:

  1. Mọi người làm nhanh như nhau. Thêm một người là thêm đúng một phần sức làm.
  2. Công việc chia được. Mỗi người làm một phần riêng, không phải chờ nhau.
  3. Không có phần thời gian cố định. Không có khâu nào tốn đúng ngần ấy thời gian dù bao nhiêu người.

Lát một cái sân gạch: hai người cùng sức, mỗi người lát một nửa sân, đúng là xong trong nửa thời gian. Nhưng chỉ cần một trong ba điều kiện vỡ ra là quy tắc sai. Phần lớn "bài bẫy" trong sách nâng cao được dựng đúng từ chỗ này.

Điều kiện bị vỡVí dụCách tính đúng
Hai người nhanh chậm khác nhauBố 6 ngày, con 12 ngàyCộng phần việc mỗi ngày: 1/6 + 1/12
Việc chỉ phụ thuộc số khoảngĐánh trống, cưa gỗ, trồng câyĐếm số khoảng, không đếm số tiếng
Có khâu thời gian cố địnhPhơi thóc, ngâm thóc giống, luộc bánhTách khâu đó ra, giữ nguyên thời gian

Ví dụ 1: hai người làm nhanh chậm khác nhau

Đề: Bác An lát xong cái sân trong 6 ngày. Cháu Bình mới học việc, lát xong cái sân như thế trong 12 ngày. Hai bác cháu cùng lát thì mấy ngày xong?

Hai câu trả lời sai thường gặp: "3 ngày" (coi như hai người cùng sức với bác An) và "9 ngày" (lấy trung bình 6 và 12). Câu "3 ngày" quá lạc quan vì cháu Bình chậm hơn; câu "9 ngày" thì vô lý vì có người giúp mà còn lâu hơn bác An làm một mình.

Bài giải

Mỗi ngày bác An lát được: 1 : 6 = 1/6 (sân)

Mỗi ngày cháu Bình lát được: 1 : 12 = 1/12 (sân)

Mỗi ngày hai bác cháu lát được: 1/6 + 1/12 = 2/12 + 1/12 = 3/12 = 1/4 (sân)

Thời gian hai bác cháu lát xong sân là: 1 : 1/4 = 4 (ngày)

Đáp số: 4 ngày.

Thử lại: trong 4 ngày bác An lát 4/6 = 2/3 sân, cháu Bình lát 4/12 = 1/3 sân; cộng lại đủ 1 sân. Đáp số 4 nằm giữa 3 (nếu cháu nhanh bằng bác) và 6 (nếu bác làm một mình), hợp lý.

Ví dụ 2: tiếng trống hội làng, đếm khoảng chứ không đếm tiếng

Đề: Ông từ đánh trống khai hội: đánh 5 tiếng trống mất 8 giây, các tiếng cách đều nhau. Hỏi đánh 10 tiếng trống như thế mất bao nhiêu giây?

Đáp nhanh "16 giây" là sai. Thời gian nằm ở khoảng cách giữa các tiếng, và 5 tiếng chỉ có 4 khoảng.

Bài giải

5 tiếng trống có số khoảng cách là: 5 − 1 = 4 (khoảng)

Mỗi khoảng cách kéo dài: 8 : 4 = 2 (giây)

10 tiếng trống có số khoảng cách là: 10 − 1 = 9 (khoảng)

Đánh 10 tiếng trống mất: 2 × 9 = 18 (giây)

Đáp số: 18 giây.

Thử lại: tính từ tiếng đầu tiên (giây 0), tiếng thứ 10 vang ở giây 2 × 9 = 18. Đúng.

Đây là họ hàng của bài cưa gỗ (cưa 4 đoạn cần 3 nhát) và bài trồng cây (hàng cây hai đầu có số cây nhiều hơn số khoảng một đơn vị). Gặp những bài có "khoảng", "nhát", "đoạn", hãy vẽ ra vài chấm để đếm trước khi tính.

Ví dụ 3: phần thời gian cố định không rút ngắn được

Đề: Một người gặt xong thửa ruộng trong 6 giờ, sau đó phơi lúa ngoài sân mất 4 giờ nắng mới khô. Nếu hai người cùng sức cùng gặt, rồi phơi như cũ, thì từ lúc bắt đầu gặt đến lúc lúa khô mất bao nhiêu giờ?

Đáp nhanh "(6 + 4) : 2 = 5 giờ" là sai, vì nắng không khô nhanh gấp đôi khi có hai người đứng nhìn.

Bài giải

Hai người cùng sức gặt xong thửa ruộng trong: 6 : 2 = 3 (giờ)

Thời gian phơi lúa không đổi: 4 giờ.

Tổng thời gian từ lúc gặt đến lúc lúa khô là: 3 + 4 = 7 (giờ)

Đáp số: 7 giờ.

Thử lại: phần gặt chia được nên giảm một nửa (6 giờ còn 3 giờ); phần phơi phụ thuộc nắng nên giữ nguyên 4 giờ. Cộng lại 7 giờ, đúng.

Một câu nổi tiếng ngoài lớp học

Sai lầm "thêm người là xong sớm theo tỉ lệ" không chỉ có trong sách toán. Năm 1975, kỹ sư phần mềm người Mỹ Fred Brooks viết cuốn The Mythical Man-Month (tạm dịch "Huyền thoại tháng – người"), trong đó có ý được trích rất nhiều: việc sinh một đứa trẻ mất chín tháng, dù giao cho bao nhiêu người phụ nữ đi nữa. Ông cũng nêu điều sau này được gọi là định luật Brooks: thêm người vào một dự án phần mềm đã trễ hạn chỉ khiến nó trễ hơn, vì người mới cần thời gian làm quen và mọi người tốn thêm thời gian trao đổi với nhau.

Chữ "man-month" (tháng – người) chính là "ngày công" trong đề toán tiểu học. Brooks không nói đơn vị đó vô dụng; ông nói nó chỉ đúng khi công việc chia được cho nhiều người mà họ không phải chờ hay vướng nhau. Đó cũng là ba điều kiện ở đầu bài này.

Góc nhìn hôm nay: dạy con hỏi "điều kiện là gì"

Bài học lớn nhất của những bài bẫy không phải là mẹo, mà là thói quen hỏi: quy tắc này đúng khi nào? Một học sinh biết hỏi câu đó sẽ ít bị lừa bởi những phép tính trông có vẻ hợp lý, cả trong toán lẫn ngoài đời.

  • Thí nghiệm ở nhà: luộc một quả trứng rồi luộc ba quả cùng nồi. Thời gian gần như không đổi. Hỏi con vì sao, rồi so với việc bóc trứng: bóc ba quả lâu gấp ba bóc một quả, trừ khi có ba người bóc.
  • Khi con trả lời nhanh: đừng nói "sai rồi". Hãy hỏi "con thử lại xem nào". Thử lại bằng cách nhân ngược hoặc vẽ chấm, con sẽ tự thấy chỗ hỏng.
  • Đọc lại các bài làm chung và thêm người, bớt người trong cùng danh mục: chúng đều dựa trên ba điều kiện ở đầu bài này, và đề nào cũng ngầm giả định chúng đúng.

Bài tự luyện

  1. Người cha sơn xong hàng rào trong 9 giờ, người con sơn xong hàng rào đó trong 18 giờ. Hai cha con cùng sơn thì mấy giờ xong? Đáp số: 6 giờ.
  2. Đánh 7 tiếng chuông cách đều nhau mất 12 giây. Đánh 13 tiếng chuông như thế mất bao nhiêu giây? Đáp số: 24 giây.
  3. Ngâm 1 thúng thóc giống thì sau 2 ngày thóc nảy mầm. Ngâm cùng lúc 3 thúng như thế thì sau mấy ngày nảy mầm? Đáp số: vẫn 2 ngày, vì thời gian nảy mầm không phụ thuộc số thúng.

Câu hỏi thường gặp

Một người làm 6 ngày thì hai người làm mấy ngày?

Nếu hai người làm nhanh như nhau và công việc chia được thì 3 ngày. Nếu người thứ hai làm chậm hơn, ví dụ một mình mất 12 ngày, thì phải cộng phần việc mỗi ngày: 1/6 + 1/12 = 1/4, nên mất 4 ngày.

Vì sao đánh 5 tiếng trống mất 8 giây mà 10 tiếng không phải 16 giây?

Vì thời gian nằm ở các khoảng giữa hai tiếng trống. 5 tiếng có 4 khoảng, mỗi khoảng 2 giây; 10 tiếng có 9 khoảng nên mất 18 giây.

Khi nào số người và số ngày không tỉ lệ nghịch?

Khi mọi người làm nhanh chậm khác nhau, khi công việc không chia được cho nhiều người làm cùng lúc, hoặc khi có khâu tốn thời gian cố định như chờ phơi khô, chờ nảy mầm. Khi đó phải tách từng phần ra tính riêng.

Định luật Brooks là gì?

Là nhận định của kỹ sư Fred Brooks trong cuốn The Mythical Man-Month (1975): thêm người vào một dự án phần mềm đã trễ chỉ làm nó trễ hơn. Lý do là người mới cần thời gian làm quen và nhóm đông thì tốn thêm thời gian phối hợp.

Làm sao để con không mắc bẫy dạng này?

Tập cho con trước khi tính hỏi ba câu: mọi người có làm nhanh như nhau không, việc có chia được không, có khâu nào không rút ngắn được không. Sau đó luôn thử lại bằng cách nhân ngược hoặc vẽ sơ đồ.

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính

Bài viết liên quan

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store