Suy TínhWiki
Tìm
Phân số & tỉ số phần trăm có lời văn

Tỉ lệ bản đồ: cách đổi từ cm trên giấy ra km ngoài đời

Tỉ lệ 1 : 100.000 nghĩa là 1 cm trên bản đồ ứng với 1 km thật. Nhân với mẫu số để ra độ dài thật, chia để ra độ dài trên bản đồ; diện tích phải đổi từng cạnh.

Tỉ lệ bản đồ: cách đổi từ cm trên giấy ra km ngoài đời

Tỉ lệ bản đồ 1 : 100.000 nghĩa là 1 cm trên bản đồ ứng với 100.000 cm ngoài thực tế, tức 1 km. Muốn tính độ dài thật, lấy độ dài trên bản đồ nhân với số ở mẫu của tỉ lệ rồi đổi đơn vị; muốn tính độ dài trên bản đồ thì làm ngược lại, đổi độ dài thật ra xăng-ti-mét rồi chia. Chỗ hay sai nhất không nằm ở phép nhân mà ở bước đổi cm ra m, km.

Tỉ lệ bản đồ là một phân số

Tỉ lệ 1 : 500.000 có thể viết là 1/500.000. Nó cho biết mọi độ dài trên bản đồ đều bằng 1/500.000 độ dài thật — tức là thực tế được thu nhỏ 500.000 lần. Hai điều suy ra ngay:

  • Tỉ lệ không có đơn vị. 1 cm ứng với 500.000 cm, 1 mm ứng với 500.000 mm. Ta được chọn đơn vị, miễn là hai bên cùng một đơn vị.
  • Mẫu số càng lớn thì bản đồ càng thu nhỏ nhiều. Bản đồ 1 : 1.000.000 vẽ được cả một vùng rộng nhưng ít chi tiết; bản vẽ 1 : 100 của một căn phòng thì thấy cả chân bàn.

Bảng đổi nhanh nên thuộc:

Tỉ lệ1 cm trên bản đồ ứng vớiThường dùng cho
1 : 100100 cm = 1 mbản vẽ phòng, sân nhỏ
1 : 1.0001.000 cm = 10 msơ đồ thửa ruộng, khu vườn
1 : 10.00010.000 cm = 100 mbản đồ một xã, một khu phố
1 : 100.000100.000 cm = 1 kmbản đồ một vùng
1 : 1.000.0001.000.000 cm = 10 kmbản đồ một tỉnh, nhiều tỉnh

Mẹo nhớ: bỏ đi hai chữ số 0 của mẫu số là ra số mét ứng với 1 cm; bỏ năm chữ số 0 là ra số ki-lô-mét. 1 : 500.000 → 1 cm ứng với 5.000 m = 5 km.

Ba dạng bài và cách nhận ra

  1. Biết tỉ lệ và độ dài trên bản đồ, tìm độ dài thật: nhân với mẫu số tỉ lệ, rồi đổi đơn vị.
  2. Biết tỉ lệ và độ dài thật, tìm độ dài trên bản đồ: đổi độ dài thật ra cùng đơn vị nhỏ (thường là cm), rồi chia cho mẫu số.
  3. Biết độ dài thật và độ dài trên bản đồ, tìm tỉ lệ: đổi về cùng đơn vị, lấy độ dài thật chia cho độ dài trên bản đồ, được mẫu số.

Ba dạng này chính là ba cách đọc một phân số: tìm giá trị phân số của một số, tìm một số khi biết giá trị phân số của nó, và tìm tỉ số của hai số.

Bốn ví dụ giải từ dễ đến khó

Ví dụ 1: Tìm khoảng cách thật

Đề. Trên bản đồ tỉ lệ 1 : 500.000, khoảng cách giữa hai thị trấn đo được 4 cm. Hỏi khoảng cách thật giữa hai thị trấn là bao nhiêu ki-lô-mét?

Bài giải

Khoảng cách thật giữa hai thị trấn là:

4 × 500.000 = 2.000.000 (cm)

Đổi: 2.000.000 cm = 20 km.

Đáp số: 20 km.

Thử lại. Theo mẹo, 1 cm ứng với 5 km; 4 cm ứng với 20 km. Khớp.

Cách đổi chắc chắn: 1 m = 100 cm, 1 km = 1.000 m = 100.000 cm. Chia 2.000.000 cho 100.000 được 20.

Ví dụ 2: Vẽ thu nhỏ một độ dài thật

Đề. Sân trường dài 30 m. Bạn Hà vẽ sơ đồ sân trường theo tỉ lệ 1 : 200. Hỏi trên sơ đồ, chiều dài sân trường là bao nhiêu xăng-ti-mét?

Bài giải

Đổi: 30 m = 3.000 cm.

Chiều dài sân trường trên sơ đồ là:

3.000 : 200 = 15 (cm)

Đáp số: 15 cm.

Thử lại. 15 × 200 = 3.000 cm = 30 m. Khớp.

Nếu quên đổi đơn vị, ta tính 30 : 200 = 0,15 rồi không biết 0,15 là gì. Đổi về xăng-ti-mét trước giúp con số cuối cùng có nghĩa ngay.

Ví dụ 3: Tìm tỉ lệ bản đồ

Đề. Quãng đường từ ga tàu đến bến đò dài 12 km. Trên một bản đồ, quãng đường đó dài 6 cm. Hỏi bản đồ được vẽ theo tỉ lệ nào?

Bài giải

Đổi: 12 km = 1.200.000 cm.

Độ dài thật gấp độ dài trên bản đồ số lần là:

1.200.000 : 6 = 200.000 (lần)

Vậy tỉ lệ bản đồ là 1 : 200.000.

Đáp số: 1 : 200.000.

Thử lại. 6 × 200.000 = 1.200.000 cm = 12 km. Khớp.

Ví dụ 4: Từ sơ đồ thửa ruộng ra diện tích thật

Đề. Trên sơ đồ tỉ lệ 1 : 1.000, một thửa ruộng hình chữ nhật có chiều dài 5 cm, chiều rộng 3 cm. Tính diện tích thật của thửa ruộng.

Suy nghĩ. Tỉ lệ bản đồ áp dụng cho độ dài. Muốn có diện tích thật, phải đổi từng cạnh ra độ dài thật trước, rồi mới nhân.

Bài giải

Chiều dài thật của thửa ruộng là:

5 × 1.000 = 5.000 (cm) = 50 (m)

Chiều rộng thật của thửa ruộng là:

3 × 1.000 = 3.000 (cm) = 30 (m)

Diện tích thật của thửa ruộng là:

50 × 30 = 1.500 (m²)

Đáp số: 1.500 m².

Thử lại. Diện tích trên sơ đồ là 5 × 3 = 15 cm². Mỗi cạnh phóng to 1.000 lần thì diện tích phóng to 1.000 × 1.000 = 1.000.000 lần: 15 × 1.000.000 = 15.000.000 cm² = 1.500 m². Khớp.

Đây là lỗi kinh điển: lấy 15 cm² × 1.000 = 15.000 cm² = 1,5 m², nhỏ hơn cả một tấm chiếu. Một thửa ruộng không thể chỉ rộng 1,5 m², nên câu hỏi "có hợp lý không" lại cứu ta.

Những lỗi hay gặp

  • Không đổi về cùng đơn vị. Lấy 12 km chia 6 cm ra "tỉ lệ 1 : 2". Phải đổi 12 km ra xăng-ti-mét trước.
  • Đổi sai số chữ số 0. 1 km = 100.000 cm (năm chữ số 0), không phải 1.000 cm. Viết bảng đổi m – cm – km ra nháp trước khi tính.
  • Nhân diện tích với mẫu số tỉ lệ. Như ví dụ 4: diện tích phải nhân với bình phương mẫu số, hoặc đổi từng cạnh rồi mới nhân.
  • Nhầm chiều. Tìm độ dài trên bản đồ mà lại nhân, ra một sơ đồ dài hơn cả sân thật. Luôn tự hỏi: số trên bản đồ phải nhỏ hơn số thật.

Góc nhìn hôm nay: vẽ bản đồ căn phòng của con

Bài tập đáng làm nhất cho dạng này là để con tự đo và vẽ. Lấy thước dây đo chiều dài, chiều rộng căn phòng, giường, bàn học. Chọn tỉ lệ 1 : 50 (1 cm ứng với 50 cm) để vừa một tờ giấy. Con sẽ phải đổi đơn vị, chia cho 50, và tự thấy vì sao tỉ lệ phải giữ nguyên cho mọi đồ vật — chiếc giường vẽ theo 1 : 50 mà cái bàn vẽ theo 1 : 20 thì sơ đồ không còn đúng.

Khi cả nhà đi xa, có thể mở tấm bản đồ giấy hoặc bản đồ in trong sách Địa lí, đo bằng thước khoảng cách giữa hai nơi rồi so với số ki-lô-mét ghi trên cột mốc dọc đường. Con số tính theo đường chim bay thường ngắn hơn đường bộ thật — một bài học thêm rằng bản đồ đo khoảng cách thẳng, còn con đường thì quanh co.

Bài tự luyện

  1. Trên bản đồ tỉ lệ 1 : 1.000.000, khoảng cách giữa hai thành phố là 7 cm. Hỏi khoảng cách thật là bao nhiêu ki-lô-mét? Đáp số: 70 km.
  2. Căn phòng dài 6 m. Vẽ trên bản vẽ tỉ lệ 1 : 50 thì chiều dài căn phòng là bao nhiêu xăng-ti-mét? Đáp số: 12 cm.
  3. Trên sơ đồ tỉ lệ 1 : 2.000, một mảnh vườn hình vuông có cạnh 2 cm. Tính diện tích thật của mảnh vườn. Đáp số: 1.600 m² (cạnh thật 40 m).

Câu hỏi thường gặp

Tỉ lệ bản đồ 1 : 100.000 nghĩa là gì?

Nghĩa là 1 cm trên bản đồ ứng với 100.000 cm ngoài thực tế, tức 1 km. Mọi độ dài trên bản đồ đều bằng 1/100.000 độ dài thật.

Cách tính khoảng cách thật từ bản đồ?

Lấy độ dài đo được trên bản đồ nhân với mẫu số của tỉ lệ, được độ dài thật cùng đơn vị, rồi đổi sang mét hoặc ki-lô-mét. Ví dụ 4 cm trên bản đồ 1 : 500.000 là 2.000.000 cm, tức 20 km.

Làm sao tìm tỉ lệ của một bản đồ?

Đổi độ dài thật và độ dài trên bản đồ về cùng một đơn vị, rồi lấy độ dài thật chia cho độ dài trên bản đồ. Kết quả là mẫu số của tỉ lệ, viết dưới dạng 1 : số đó.

Tính diện tích thật từ bản đồ có nhân với tỉ lệ được không?

Không nhân trực tiếp được. Phải đổi từng cạnh ra độ dài thật rồi mới tính diện tích, hoặc nhân diện tích trên bản đồ với bình phương mẫu số tỉ lệ.

Bản đồ tỉ lệ lớn và tỉ lệ nhỏ khác nhau thế nào?

Mẫu số càng nhỏ thì tỉ lệ càng lớn, bản đồ càng chi tiết nhưng vẽ được vùng nhỏ. Bản đồ 1 : 1.000 chi tiết hơn nhiều so với bản đồ 1 : 1.000.000.

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính

Bài viết liên quan

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store