Toán đố trong sách học của người Việt đã đổi nhiều qua các thời: thời Hán học, bài toán xoay quanh đo ruộng, tính thóc, tính thuế, viết bằng chữ Hán; thời trường Pháp – Việt, đề toán viết bằng chữ quốc ngữ với đơn vị đồng, hào, xu, thước, tấc; ngày nay, theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018, đề bài gắn với đời sống hiện đại và được nhiều bộ sách khác nhau biên soạn. Khung giải thì gần như không đổi: đọc đề, tóm tắt, giải từng bước, ghi đáp số.
Thời Hán học: toán của người làm việc làng việc nước
Trong khoa cử Nho học, toán không phải môn thi chính. Người học tính chủ yếu là để làm việc: đo ruộng, lập sổ địa bạ, tính thuế, chia thóc. Sách toán chữ Hán do người Việt biên soạn còn lại không nhiều. Hay được nhắc tới là Đại thành toán pháp, được truyền là của Lương Thế Vinh (việc tác giả còn bàn cãi), và Ý Trai toán pháp nhất đắc lục của Nguyễn Hữu Thận, soạn đầu thế kỷ 19.
Bên cạnh sách vở là kho toán đố truyền miệng, nhiều bài viết thành thơ lục bát cho dễ nhớ: bài cam quýt mười bảy quả chia trăm người, bài trăm trâu trăm bó cỏ. Những bài này không rõ tác giả, không rõ thời điểm ra đời, và nên được gọi đúng tên là toán dân gian.
Thời trường Pháp – Việt: chữ quốc ngữ và đơn vị mới
Đầu thế kỷ 20, hệ thống trường Pháp – Việt dạy toán ở bậc tiểu học bằng chữ quốc ngữ, có sách giáo khoa in sẵn. Đề toán thời này có mấy dấu hiệu dễ nhận:
- Tiền: đồng, hào, xu. Một đồng bằng 10 hào, một hào bằng 10 xu.
- Đo lường: đơn vị mét, ki-lô-gam được dạy song song với đơn vị cũ như thước, tấc, cân (cân ta), sào, mẫu. Độ dài thước ta và khối lượng cân ta mỗi thời, mỗi nghề, mỗi vùng một khác, nên đề cũ thường ghi rõ cách đổi.
- Bối cảnh: chợ quê, cấy gặt, may vá, buôn bán nhỏ, đi tàu hoả, đi đò.
Lối trình bày "Bài giải" rồi "Đáp số", mỗi phép tính có một câu lời giải đứng trước, đã quen thuộc trong sách tiểu học tiếng Việt từ lâu và vẫn được giữ đến hôm nay.
Ví dụ giải đầy đủ: đề soạn theo lối sách cũ
Các đề dưới đây được soạn lại theo phong cách sách cũ để minh hoạ, không trích nguyên văn một cuốn sách cụ thể nào.
Ví dụ 1: tiền đồng, hào, xu
Đề. Chị Tư đi chợ mua 3 cân đường, mỗi cân giá 4 hào 5 xu. Chị đưa người bán 2 đồng. Hỏi người bán phải thối lại bao nhiêu?
Bài giải
Đổi: 4 hào 5 xu = 45 xu; 2 đồng = 200 xu.
Mua 3 cân đường hết số tiền là:
45 × 3 = 135 (xu)
Người bán phải thối lại số tiền là:
200 – 135 = 65 (xu)
Đổi: 65 xu = 6 hào 5 xu.
Đáp số: 6 hào 5 xu.
Thử lại: 135 xu + 65 xu = 200 xu = 2 đồng.
Mấu chốt của đề cũ là đổi về một đơn vị nhỏ nhất trước khi tính, rồi đổi ngược lại để ghi đáp số. Đây vẫn là kỹ năng của học sinh hôm nay khi tính với giờ phút, ki-lô-gam và gam.
Ví dụ 2: thước, tấc trong nghề may
Đề. Một tấm vải dài 12 thước. May mỗi chiếc áo hết 2 thước 4 tấc. Biết 1 thước bằng 10 tấc, hỏi tấm vải may được bao nhiêu chiếc áo?
Bài giải
Đổi: 12 thước = 120 tấc; 2 thước 4 tấc = 24 tấc.
Số chiếc áo may được là:
120 : 24 = 5 (chiếc)
Đáp số: 5 chiếc áo.
Thử lại: 24 × 5 = 120 tấc = 12 thước, vừa hết tấm vải.
Ví dụ 3: bài "thừa – thiếu" xưa và nay
Đề (lối cũ). Thầy đồ chia giấy cho học trò: mỗi trò 3 tờ thì thừa 8 tờ, mỗi trò 5 tờ thì thiếu 2 tờ. Hỏi có bao nhiêu học trò, bao nhiêu tờ giấy?
Bài giải
Khi mỗi trò nhận thêm 5 – 3 = 2 tờ, số giấy cần thêm đủ để bù 8 tờ thừa và 2 tờ thiếu:
8 + 2 = 10 (tờ)
Số học trò là:
10 : 2 = 5 (trò)
Số tờ giấy là:
3 × 5 + 8 = 23 (tờ)
Đáp số: 5 học trò; 23 tờ giấy.
Thử lại: 5 × 5 – 2 = 23. Đúng.
Cùng bài đó, viết theo lối hôm nay: "Cô giáo chia vở cho nhóm bạn: mỗi bạn 3 quyển thì thừa 8 quyển, mỗi bạn 5 quyển thì thiếu 2 quyển." Đáp số y nguyên: 5 bạn, 23 quyển vở. Dạng bài này đã có trong sách toán cổ Trung Hoa từ khoảng hai nghìn năm trước; chỉ có câu chuyện là thay áo.
Toán đố hôm nay: cùng khung, đổi bối cảnh
Chương trình giáo dục phổ thông 2018 dùng mô hình một chương trình, nhiều bộ sách: các bộ sách khác nhau cùng bám một chương trình chung. Môn Toán tiểu học nhấn mạnh năng lực giải quyết vấn đề, mô hình hoá và giao tiếp toán học, nên đề có lời văn được chú ý gắn với tình huống thật của học sinh.
| Khía cạnh | Đề cũ hay gặp | Đề hôm nay hay gặp |
|---|---|---|
| Đơn vị | đồng, hào, xu; thước, tấc, cân ta | đồng (số lớn, tròn nghìn); mét, ki-lô-gam, lít |
| Bối cảnh | chợ quê, cấy gặt, may vá, đò ngang | siêu thị, xe buýt, sân trường, bảo vệ môi trường |
| Dạng câu hỏi | Một đáp số đúng duy nhất | Có thêm câu hỏi mở, chọn phương án, ước lượng |
| Trình bày | Bài giải, câu lời giải, Đáp số | Giữ nguyên, thêm sơ đồ, bảng, hình minh hoạ |
Lưu ý: bảng trên mô tả xu hướng chung, không phải quy định. Sách cũ cũng có đề mở, sách mới vẫn đầy đề một đáp số.
Ví dụ 4: đề hôm nay có lựa chọn
Đề. Mẹ có 100.000 đồng đi chợ. Mẹ mua 2 kg thịt, mỗi ki-lô-gam 35.000 đồng. Với số tiền còn lại, mẹ muốn mua rau, mỗi bó 5.000 đồng. Hỏi mẹ mua được nhiều nhất bao nhiêu bó rau?
Bài giải
Mua 2 kg thịt hết số tiền là:
35.000 × 2 = 70.000 (đồng)
Số tiền còn lại là:
100.000 – 70.000 = 30.000 (đồng)
Mẹ mua được nhiều nhất số bó rau là:
30.000 : 5.000 = 6 (bó)
Đáp số: 6 bó rau.
Câu hỏi mở nối tiếp, kiểu đề hôm nay hay có: "Nếu mẹ muốn mua thêm 1 kg cà chua giá 15.000 đồng thì còn mua được mấy bó rau?" (Đáp: còn 15.000 đồng, mua được 3 bó.) Học sinh phải tự đọc dữ kiện mới và tính lại, không có công thức sẵn.
Góc nhìn hôm nay
Đề toán cũ là một kho tư liệu đời sống: giá đường tính bằng hào, tấm vải đo bằng thước, chuyến đò qua sông. Cho con giải một bài toán thời ông bà là cách học sử nhẹ nhàng, đồng thời luyện kỹ năng đổi đơn vị. Có thể hỏi ông bà còn nhớ bài toán đố nào thời đi học, rồi cùng con giải lại. Những bài như thế, có người kể và có câu chuyện, thường ở lại trong trí nhớ trẻ lâu hơn nhiều so với đề in sẵn.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể tìm các bộ sưu tập sách giáo khoa cũ tại thư viện lớn, các công trình về lịch sử giáo dục Việt Nam và lịch sử toán học Việt Nam. Khi đọc, nhớ phân biệt sách được biên soạn thật với những bài thơ toán truyền miệng.
Bài tự luyện
- Mua 4 quả bưởi, mỗi quả 2 hào 5 xu, đưa 1 đồng 5 hào. Được thối lại bao nhiêu? Đáp số: 5 hào.
- Tấm vải dài 9 thước 6 tấc, may mỗi chiếc khăn hết 8 tấc. May được bao nhiêu chiếc? Đáp số: 12 chiếc.
- Chia kẹo cho các cháu: mỗi cháu 4 chiếc thì thừa 3 chiếc, mỗi cháu 6 chiếc thì thiếu 7 chiếc. Có bao nhiêu cháu, bao nhiêu chiếc kẹo? Đáp số: 5 cháu; 23 chiếc kẹo.
Câu hỏi thường gặp
Ngày xưa người Việt học toán bằng sách gì?
Thời Hán học, người học tính dùng sách toán chữ Hán, trong đó có Đại thành toán pháp (được truyền là của Lương Thế Vinh) và Ý Trai toán pháp nhất đắc lục của Nguyễn Hữu Thận. Từ đầu thế kỷ 20, trường Pháp – Việt dạy toán tiểu học bằng sách in chữ quốc ngữ.
Một đồng bằng bao nhiêu hào, bao nhiêu xu?
Trong các đề toán thời trước, một đồng bằng 10 hào và một hào bằng 10 xu, nên một đồng bằng 100 xu. Muốn tính, thường đổi hết ra xu rồi mới cộng trừ nhân chia.
Toán đố trong sách giáo khoa hôm nay khác ngày xưa thế nào?
Khung giải gần như giữ nguyên: đọc đề, tóm tắt, lời giải từng bước, đáp số. Khác ở đơn vị, bối cảnh đời sống và việc có thêm câu hỏi mở, chọn phương án, ước lượng.
Chương trình giáo dục phổ thông 2018 có mấy bộ sách toán?
Chương trình 2018 theo mô hình một chương trình, nhiều bộ sách; nhiều bộ sách giáo khoa Toán do các nhóm tác giả khác nhau biên soạn cùng được phép sử dụng. Các bộ sách khác nhau về cách trình bày nhưng cùng bám yêu cầu của chương trình.
Bài toán cam quýt và trăm trâu trăm cỏ có trong sách giáo khoa không?
Đó là toán dân gian truyền miệng, không rõ tác giả, thường xuất hiện trong sách tham khảo và bài nâng cao hơn là trong bài học chính. Chúng hay được giải bằng phương pháp giả thiết tạm.