Muốn tìm trung bình cộng của nhiều số, ta tính tổng các số rồi chia cho số các số hạng. Ngược lại, biết trung bình cộng thì lấy nó nhân với số các số hạng sẽ ra tổng. Hai chiều này là toàn bộ "công thức"; mọi dạng bài trung bình cộng ở lớp 4 đều xoay quanh việc dùng đúng chiều nào, với đúng số số hạng nào.
Trung bình cộng nghĩa là gì
Hình dung ba rổ bánh có 36, 42 và 48 chiếc. Nếu dồn hết lại rồi chia đều cho ba rổ, mỗi rổ sẽ có bao nhiêu? Con số đó là trung bình cộng. Nó trả lời câu hỏi: "nếu chia đều thì mỗi phần được bao nhiêu?"
Hiểu như vậy giúp tránh hai hiểu lầm hay gặp:
- Trung bình cộng không nhất thiết là một trong các số đã cho (trung bình của 1 và 4 là 2,5).
- Trung bình cộng luôn nằm giữa số nhỏ nhất và số lớn nhất. Tính ra ngoài khoảng đó là chắc chắn sai.
Dạng bài tìm số trung bình cộng nằm trong chương trình Toán lớp 4.
Hai công thức, một ý
| Biết | Tìm | Cách tính |
|---|---|---|
| Các số | Trung bình cộng | Tổng các số : số số hạng |
| Trung bình cộng và số số hạng | Tổng | Trung bình cộng × số số hạng |
| Trung bình cộng và các số còn lại | Số còn thiếu | Tổng − các số đã biết |
Ví dụ 1: tính trung bình cộng cơ bản
Đề: Ba ngày phiên chợ, gánh bánh của cô Hoa bán được lần lượt 36 chiếc, 42 chiếc và 48 chiếc. Hỏi trung bình mỗi phiên cô bán được bao nhiêu chiếc bánh?
Bài giải
Ba phiên chợ cô bán được tất cả số bánh là:
36 + 42 + 48 = 126 (chiếc)
Trung bình mỗi phiên cô bán được số bánh là:
126 : 3 = 42 (chiếc)
Đáp số: 42 chiếc bánh.
Thử lại: 42 nằm giữa 36 và 48. Nhân ngược: 42 × 3 = 126, đúng bằng tổng.
Ở đây các số cách đều nhau (36, 42, 48 cách nhau 6), nên trung bình cộng chính là số ở giữa. Đó là một mẹo kiểm tra nhanh, không phải quy tắc chung cho mọi dãy số.
Ví dụ 2: biết trung bình, tìm số còn thiếu
Đề: Bốn thửa ruộng của nhà bác Tư thu hoạch trung bình mỗi thửa 520 kg thóc. Ba thửa đầu thu được lần lượt 480 kg, 550 kg và 510 kg. Hỏi thửa thứ tư thu được bao nhiêu ki-lô-gam thóc?
Bài đi ngược chiều: biết trung bình, phải tìm tổng trước.
Bài giải
Bốn thửa ruộng thu được tất cả số thóc là:
520 × 4 = 2.080 (kg)
Ba thửa đầu thu được số thóc là:
480 + 550 + 510 = 1.540 (kg)
Thửa thứ tư thu được số thóc là:
2.080 − 1.540 = 540 (kg)
Đáp số: 540 kg thóc.
Thử lại: (480 + 550 + 510 + 540) : 4 = 2.080 : 4 = 520. Đúng.
Lỗi hay gặp: nhân 520 với 3 vì "đề cho ba thửa". Số số hạng là số thửa được tính trung bình, ở đây là bốn.
Ví dụ 3: các nhóm có số lượng khác nhau
Đề: Một chiếc ghe chở dừa đi bán: hai chuyến đầu mỗi chuyến chở 350 kg, ba chuyến sau mỗi chuyến chở 400 kg. Hỏi trung bình mỗi chuyến ghe chở bao nhiêu ki-lô-gam dừa?
Bẫy lớn nhất của cả chủ đề nằm ở bài này. Nhiều bạn tính (350 + 400) : 2 = 375 kg. Sai, vì số 400 xuất hiện ba lần còn số 350 chỉ hai lần, không thể coi chúng ngang nhau.
Bài giải
Hai chuyến đầu chở được số dừa là:
350 × 2 = 700 (kg)
Ba chuyến sau chở được số dừa là:
400 × 3 = 1.200 (kg)
Ghe chở tất cả số chuyến là:
2 + 3 = 5 (chuyến)
Trung bình mỗi chuyến ghe chở được số dừa là:
(700 + 1.200) : 5 = 380 (kg)
Đáp số: 380 kg dừa.
Thử lại: viết đủ năm chuyến 350, 350, 400, 400, 400; tổng 1.900; chia 5 được 380. Kết quả nghiêng về phía 400 vì có nhiều chuyến 400 hơn, hợp lý.
Câu nhớ: trung bình cộng của các nhóm phải tính lại từ tổng thật, không lấy trung bình của các trung bình. Ý này cũng là gốc của bài vận tốc trung bình trong toán chuyển động.
Ví dụ 4: tìm các số khi biết trung bình của dãy cách đều
Đề: Năm số chẵn liên tiếp có trung bình cộng là 36. Tìm năm số đó.
Nhận xét: năm số chẵn liên tiếp cách đều nhau 2 đơn vị. Với dãy cách đều có số lẻ số hạng, trung bình cộng chính là số đứng giữa. Ta có thể kiểm chứng: số thứ nhất kém số giữa 4, số thứ năm hơn số giữa 4; số thứ hai kém 2, số thứ tư hơn 2. Phần hơn kém bù trừ hết, nên trung bình bằng số giữa.
Bài giải
Năm số chẵn liên tiếp cách đều nhau 2 đơn vị, nên số đứng giữa (số thứ ba) bằng trung bình cộng và bằng 36.
Số thứ hai là: 36 − 2 = 34
Số thứ nhất là: 34 − 2 = 32
Số thứ tư là: 36 + 2 = 38
Số thứ năm là: 38 + 2 = 40
Đáp số: 32; 34; 36; 38; 40.
Thử lại: 32 + 34 + 36 + 38 + 40 = 180; 180 : 5 = 36. Đúng.
Cách giải khác cho học sinh chưa quen nhận xét: tổng là 36 × 5 = 180; so với số thứ nhất, các số lần lượt hơn 0, 2, 4, 6, 8, tổng phần hơn là 20; năm lần số thứ nhất bằng 180 − 20 = 160, nên số thứ nhất là 32.
Những chỗ hay sai
- Đếm sai số số hạng: đặc biệt khi đề có cả "thêm một bạn" hay "ba thửa đầu và thửa thứ tư". Viết rõ "có … số hạng" ra nháp.
- Lấy trung bình của các nhóm khác cỡ: như ví dụ 3.
- Quên đơn vị: trung bình cộng mang đơn vị của các số (kg, chiếc, km), không phải "lần" hay "phần".
- Không kiểm khoảng: kết quả nhỏ hơn số bé nhất hoặc lớn hơn số lớn nhất là dấu hiệu sai rõ ràng.
Trung bình cộng còn có các dạng nâng cao hơn, như thêm một số làm trung bình tăng lên, hay một số hơn trung bình của cả nhóm bao nhiêu. Những dạng đó có bài riêng trong chuyên mục.
Bài tự luyện
- Bốn bao gạo nặng lần lượt 45 kg, 50 kg, 48 kg và 57 kg. Hỏi trung bình mỗi bao nặng bao nhiêu ki-lô-gam?
- Trung bình cộng của ba số là 60. Số thứ nhất là 52, số thứ hai là 75. Tìm số thứ ba.
- Một người đạp xe đi thăm họ hàng: bốn ngày đầu mỗi ngày đi 30 km, hai ngày sau mỗi ngày đi 36 km. Hỏi trung bình mỗi ngày người đó đi bao nhiêu ki-lô-mét?
- Bảy số tự nhiên liên tiếp có trung bình cộng là 15. Tìm bảy số đó.
Đáp số: 1) 50 kg. 2) 53. 3) 32 km. 4) 12; 13; 14; 15; 16; 17; 18.
Câu hỏi thường gặp
Cách tính trung bình cộng?
Cộng tất cả các số lại rồi chia cho số các số hạng. Ví dụ trung bình cộng của 36, 42 và 48 là (36 + 42 + 48) : 3 = 42.
Biết trung bình cộng thì tìm tổng thế nào?
Lấy trung bình cộng nhân với số các số hạng. Từ tổng, trừ đi các số đã biết sẽ ra số còn thiếu.
Vì sao không được lấy trung bình của hai trung bình?
Vì hai nhóm thường có số lượng khác nhau. Nhóm đông hơn phải được tính nhiều hơn. Muốn đúng, phải tính tổng thật của từng nhóm rồi chia cho tổng số phần tử.
Trung bình cộng học lớp mấy?
Bài toán tìm số trung bình cộng có trong chương trình Toán lớp 4. Sau đó nó xuất hiện lại trong các bài tổng – hiệu có tổng ẩn và trong toán chuyển động.
Trung bình cộng của dãy cách đều có mẹo gì?
Với dãy số cách đều, trung bình cộng bằng (số đầu + số cuối) : 2. Nếu dãy có số lẻ số hạng, đó cũng chính là số đứng giữa.