Bài trung bình cộng nâng cao (thêm một số, bớt một số, một số hơn hay kém trung bình của cả nhóm) đều giải bằng một chìa khoá: đổi trung bình cộng thành tổng ở từng thời điểm rồi so hai tổng. Số được thêm vào bằng tổng mới trừ tổng cũ; số bị bớt đi bằng tổng cũ trừ tổng mới. Với dạng "hơn trung bình", ta dùng ý: phần hơn của một số phải được chia đều cho cả nhóm.
Vì sao không làm trực tiếp được
Trung bình cộng là con số "đã chia đều", nên không thể đem cộng trừ hai trung bình của hai nhóm có số phần tử khác nhau. Trung bình của 5 bạn và trung bình của 6 người là hai phép chia khác mẫu. Trong khi đó, tổng thì cộng trừ thoải mái. Vậy cứ thấy trung bình ở hai thời điểm, việc đầu tiên là nhân ra tổng.
Các dạng dưới đây là phần mở rộng của bài trung bình cộng lớp 4, thường gặp trong bài ôn luyện cuối tiểu học.
Ví dụ 1: thêm một người vào nhóm
Đề: Năm bạn trong nhóm cân nặng trung bình 30 kg. Khi thầy giáo cùng lên cân thì cân nặng trung bình của cả sáu người là 35 kg. Hỏi thầy giáo nặng bao nhiêu ki-lô-gam?
Bài giải
Năm bạn nặng tất cả là:
30 × 5 = 150 (kg)
Sáu người nặng tất cả là:
35 × 6 = 210 (kg)
Thầy giáo nặng là:
210 − 150 = 60 (kg)
Đáp số: 60 kg.
Thử lại: (150 + 60) : 6 = 35. Đúng.
Một cách nhìn khác giúp hiểu sâu: thầy giáo phải "bù" cho mỗi bạn trong năm bạn thêm 5 kg (từ 30 lên 35), tức là 25 kg, và tự mình cũng phải đạt 35 kg. Vậy thầy nặng 35 + 25 = 60 kg. Hai cách cho cùng một kết quả.
Ví dụ 2: cần thêm bao nhiêu để đạt trung bình mong muốn
Đề: Bốn phiên chợ đầu tháng, mẹ bán rau được trung bình mỗi phiên 600.000 đồng. Phiên thứ năm mẹ phải bán được bao nhiêu tiền để trung bình cả năm phiên là 640.000 đồng?
Bài giải
Bốn phiên đầu mẹ bán được số tiền là:
600.000 × 4 = 2.400.000 (đồng)
Muốn trung bình năm phiên là 640.000 đồng thì năm phiên phải bán được:
640.000 × 5 = 3.200.000 (đồng)
Phiên thứ năm mẹ phải bán được:
3.200.000 − 2.400.000 = 800.000 (đồng)
Đáp số: 800.000 đồng.
Thử lại: (2.400.000 + 800.000) : 5 = 640.000. Đúng.
Cách nhìn "bù": phiên thứ năm phải bù cho mỗi phiên cũ 40.000 đồng (4 phiên là 160.000), cộng với 640.000 của chính nó, ra 800.000 đồng. Cách này cho thấy vì sao trung bình chỉ nhích 40.000 mà phiên mới phải hơn trung bình cũ tới 200.000.
Các số trong đề là số tròn minh hoạ, không phải doanh thu thực tế của một sạp rau.
Ví dụ 3: bớt đi một số
Đề: Sáu rổ xoài có trung bình mỗi rổ 25 quả. Mẹ mang biếu bà một rổ, năm rổ còn lại có trung bình mỗi rổ 23 quả. Hỏi rổ xoài biếu bà có bao nhiêu quả?
Bài giải
Sáu rổ có tất cả số xoài là:
25 × 6 = 150 (quả)
Năm rổ còn lại có số xoài là:
23 × 5 = 115 (quả)
Rổ xoài biếu bà có số quả là:
150 − 115 = 35 (quả)
Đáp số: 35 quả xoài.
Thử lại: (115 + 35) : 6 = 25. Đúng. Nhận xét: rổ biếu bà nhiều hơn trung bình, nên bỏ nó đi thì trung bình giảm, khớp với đề.
Ví dụ 4: một số hơn trung bình của cả nhóm
Đề: Ba thúng thóc: thúng thứ nhất nặng 40 kg, thúng thứ hai nặng 46 kg, thúng thứ ba nặng hơn trung bình cộng của cả ba thúng 4 kg. Hỏi thúng thứ ba nặng bao nhiêu ki-lô-gam?
Đây là dạng khó nhất của chủ đề, vì trung bình cộng phụ thuộc vào chính thúng thứ ba mà ta đang tìm. Nghe như vòng luẩn quẩn, nhưng có một cách nghĩ gỡ ra rất gọn.
Cách nghĩ: Nếu chia đều, mỗi thúng bằng đúng trung bình. Thúng thứ ba lại nặng hơn mức đó 4 kg, nghĩa là nó "giữ thừa" 4 kg. Tổng ba thúng vẫn phải bằng ba lần trung bình, nên 4 kg thừa ấy chính là phần hai thúng kia đang thiếu: hai thúng đầu cộng lại kém hai lần trung bình đúng 4 kg. Tức là:
40 + 46 = trung bình × 2 − 4.
Bài giải
Hai thúng đầu nặng là:
40 + 46 = 86 (kg)
Vì thúng thứ ba hơn trung bình 4 kg nên hai thúng đầu kém hai lần trung bình 4 kg. Hai lần trung bình cộng là:
86 + 4 = 90 (kg)
Trung bình cộng của ba thúng là:
90 : 2 = 45 (kg)
Thúng thứ ba nặng là:
45 + 4 = 49 (kg)
Đáp số: 49 kg.
Thử lại: (40 + 46 + 49) : 3 = 135 : 3 = 45; 49 − 45 = 4. Đúng.
Ghi nhớ dạng tổng quát: nếu một số trong nhóm n số hơn trung bình k đơn vị, thì tổng của n − 1 số còn lại bằng trung bình × (n − 1) − k. Nếu "kém trung bình k" thì đổi dấu thành + k. Không cần thuộc công thức, chỉ cần nhớ ý "phần hơn của một số làm những số khác phải hụt".
Bảng tóm tắt các dạng
| Dạng | Phép tính chính | Ví dụ |
|---|---|---|
| Thêm một số | Số thêm = TB mới × (n + 1) − TB cũ × n | Thầy giáo 60 kg |
| Cần đạt trung bình | Số cần = TB mong muốn × (n + 1) − tổng đã có | Phiên chợ 800.000 đồng |
| Bớt một số | Số bớt = TB cũ × n − TB mới × (n − 1) | Rổ xoài 35 quả |
| Hơn (kém) trung bình k | Tổng các số còn lại = TB × (n − 1) ∓ k | Thúng thóc 49 kg |
Trong bảng, TB là trung bình cộng, n là số số hạng lúc đầu. Học sinh tiểu học không cần viết bằng ký hiệu; bảng chỉ để phụ huynh và giáo viên đối chiếu.
Lỗi hay gặp
- Lấy hiệu hai trung bình: 35 − 30 = 5 kg rồi kết luận thầy nặng 5 kg hoặc 35 kg. Hãy hỏi con: thầy nặng 5 kg có hợp lý không?
- Nhân nhầm số số hạng: ở thời điểm sau phải dùng số số hạng sau (sáu người, năm rổ), không phải số lúc đầu.
- Bài "hơn trung bình" cộng thẳng 4 vào: tính trung bình hai thúng đầu (43 kg) rồi cộng 4 ra 47 kg. Thử lại: (40 + 46 + 47) : 3 = 44,33…, không khớp. Lỗi này đến từ việc quên rằng thúng thứ ba cũng nằm trong trung bình.
Bài tự luyện
- An trồng được 28 cây, Bình trồng được 34 cây, Chi trồng được số cây kém trung bình cộng của cả ba bạn 4 cây. Hỏi Chi trồng được bao nhiêu cây?
- Bốn tuần đầu, tổ thợ đan trung bình mỗi tuần được 15 chiếc nón. Tuần thứ năm phải đan bao nhiêu chiếc để trung bình năm tuần là 16 chiếc?
- Trung bình cộng của 10 số là 42. Nếu viết thêm số 53 thì trung bình cộng của 11 số là bao nhiêu?
Đáp số: 1) 25 cây (trung bình của ba bạn là 29). 2) 20 chiếc nón. 3) 43.
Câu hỏi thường gặp
Thêm một số vào thì trung bình cộng thay đổi thế nào?
Nếu số thêm vào lớn hơn trung bình cũ thì trung bình tăng, nhỏ hơn thì giảm, bằng thì giữ nguyên. Muốn biết chính xác, tính tổng mới bằng tổng cũ cộng số thêm, rồi chia cho số số hạng mới.
Biết trung bình trước và sau khi thêm, tìm số thêm vào thế nào?
Nhân mỗi trung bình với số số hạng tương ứng để ra hai tổng, rồi lấy tổng sau trừ tổng trước. Ví dụ 5 người trung bình 30 kg, 6 người trung bình 35 kg thì người thêm vào nặng 210 − 150 = 60 kg.
Một số hơn trung bình cộng của cả nhóm thì giải sao?
Phần hơn của số đó làm các số còn lại hụt đúng bấy nhiêu so với trung bình. Vì vậy tổng các số còn lại cộng phần hơn bằng trung bình nhân với số các số còn lại; từ đó tìm được trung bình rồi tìm số cần tìm.
Vì sao không lấy hiệu hai trung bình làm đáp số?
Vì hai trung bình được chia cho hai số khác nhau. Hiệu của chúng chỉ cho biết mỗi phần tử được "nâng" lên bao nhiêu, không phải giá trị của số thêm vào.